OCOP không chỉ là hạng sao, mà là cuộc tái sinh nguyên liệu quê
Chương trình OCOP với các sản phẩm OCOP truyền thống là quá trình nông dân và cơ sở nhỏ biến nguyên liệu nông sản bản địa như ngô nếp cổ, cây sắn hay kẹo lạc làng Cổ Hoàng thành hàng hóa chế biến sâu, có bao bì, tiêu chuẩn và câu chuyện văn hóa rõ ràng, qua đó nâng tầm nguyên liệu nông sản, tăng giá trị kinh tế và giữ lại ký ức ẩm thực của cộng đồng. Quan điểm đáng nói ở đây là: OCOP không nên bị nhìn như cuộc thi hạng sao, mà là công cụ để làng quê tự viết lại số phận cho những giống cây từng bị xem là “quá quê”, “quá rẻ”. Khi ngô nếp cổ, cây sắn hay kẹo lạc được bước vào quỹ đạo OCOP, chúng không đánh mất bản sắc, mà buộc phải chứng minh rằng bản sắc ấy có thể sống được trong thị trường hiện đại.
Ngô nếp cổ: từ giống cây gia truyền đến tham vọng ngô nếp cổ OCOP
Ngô nếp cổ vốn chỉ gắn với ruộng vườn và bữa ăn gia đình của người dân xã Vạn Linh, được trồng chủ yếu để tự dùng, bán ra thì giá bấp bênh, khó coi là cây làm giàu. Chính trong bối cảnh đó, lựa chọn của chị Hoàng Thị Yến không chỉ là một thử nghiệm kinh doanh, mà là tuyên bố: giống ngô nếp cổ xứng đáng được bước lên kệ hàng. Xuất phát từ mong muốn giữ gìn giống ngô truyền thống và nâng cao giá trị nông sản, chị đã chế biến ngô nếp cổ thành sản phẩm bỏng ngô, đầu tư nhà xưởng, máy sấy, máy đảo, cối nổ và chấp nhận nhiều mẻ hỏng để hoàn thiện quy trình. Đến nay, bỏng ngô nếp cổ Vạn Linh có ba hương vị – nguyên bản, bơ đậu phộng, gừng mật mía – sử dụng đường hữu cơ, lạc, gừng tại địa phương, biến cánh đồng ngô thành vùng nguyên liệu cho một sản phẩm có câu chuyện rõ ràng.
Điểm đáng chú ý là tác động ngược trở lại với người trồng. Bà Hoàng Thị Hường cho biết, trước đây gia đình trồng khoảng 8 sào ngô nếp, thu 4–5 tạ hạt nhưng bán cho thương lái thì giá cả bấp bênh; từ khi bán cho chị Yến, đầu ra thuận lợi hơn, giá thu mua ổn định nên yên tâm duy trì sản xuất. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây: "Đến nay, trung bình mỗi tháng, cơ sở của chị Yến sản xuất, tiêu thụ khoảng 300 kg sản phẩm bỏng ngô nếp cổ, doanh thu đạt 50 triệu đồng/tháng". Tham vọng tiếp theo là đưa bỏng ngô nếp cổ Vạn Linh tham gia đánh giá, phân hạng OCOP, biến câu chuyện ngô nếp cổ OCOP thành động lực giữ giống cây bản địa thay vì để nó lụi tàn trong góc vườn.
Cây sắn OCOP: từ ký ức cứu đói đến đặc sản có tem truy xuất
Cây sắn từng là biểu tượng của những năm tháng gian khó, khi cơm độn sắn, bánh sắn nhân đũa hay nồi bánh sắn thay bánh chưng là cách nhiều gia đình đi qua thiếu thốn. Việc nâng tầm cây sắn thành cây nguyên liệu công nghiệp và nguồn cho các sản phẩm OCOP là bước chuyển rất rõ: từ cây cứu đói thành cây tạo thu nhập, từ món ăn “cho no” thành đặc sản mang hương vị quê bán được ở nhiều địa phương. Khi bước vào chương trình OCOP, những món từ sắn được chuẩn hóa quy trình, từ khâu thu hái, sơ chế, đóng gói, gắn tem truy xuất nguồn gốc và bảo quản lạnh, giữ được hương vị đặc trưng khoảng 20 ngày. Năm 2023, bánh sắn Phong Châu được công nhận OCOP 3 sao, cho thấy một món ăn từng chỉ xuất hiện trong bữa cơm giáp hạt hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm OCOP truyền thống có giá trị kinh tế.
Điều đáng nói là quy mô và tầm ảnh hưởng của cây sắn hiện nay. Vụ Hè Thu, toàn tỉnh có khoảng 13.500 ha sắn, tập trung ở vùng trung du, miền núi phía Tây và Tây Nam, với sản lượng trung bình hơn 200.000 tấn. Khi một phần sản lượng ấy được chuyển hóa thành bánh sắn OCOP, rau sắn đóng gói, người nông dân không còn phụ thuộc hoàn toàn vào giá nguyên liệu thô. Tại xã Tiên Lương, hợp tác xã và các hộ kinh doanh đã chuẩn hóa chế biến, bảo quản, đưa rau sắn trở thành sản phẩm OCOP được thị trường đón nhận. Cây sắn OCOP vì thế là minh chứng rõ ràng cho luận điểm: nếu có quy trình bài bản và câu chuyện văn hóa, ngay cả nguyên liệu từng bị gắn với nghèo đói vẫn có thể bước vào phân khúc sản phẩm cao cấp.
Kẹo lạc làng Cổ Hoàng: giữ vị quê, vươn xa nhờ OCOP và nền tảng số
Kẹo lạc làng Cổ Hoàng – với thương hiệu kẹo lạc Chiến Tấn – là ví dụ sinh động cho việc một làng nghề không chịu để hương vị quê bị đóng khung trong phạm vi vài phiên chợ. Làng Cổ Hoàng, còn gọi là Cổ Đường, nổi tiếng với nghề làm bánh kẹo; dù trải qua thăng trầm, người dân vẫn khôi phục, duy trì sản xuất và được công nhận là làng nghề truyền thống. Gia đình cơ sở Chiến Tấn có năm thế hệ làm bánh kẹo, kinh nghiệm được truyền từ bà Nguyễn Thị Tấn đến vợ chồng chị Vương Thị Hồng Gấm, những người tiếp tục phát triển thương hiệu kẹo lạc Chiến Tấn. Họ giữ nguyên bí quyết chọn lạc, nấu đường, mạch nha, thao tác vuốt kẹo dồi… nhưng đồng thời đầu tư máy móc cắt, đóng gói, cải tiến mẫu mã để đáp ứng thị trường.
Bước ngoặt đến khi kẹo lạc và kẹo dồi Chiến Tấn được công nhận OCOP 3 sao – một hạng sao không chỉ là tấm giấy khen, mà là giấy thông hành để sản phẩm bước vào hệ thống phân phối rộng hơn. Sản phẩm OCOP truyền thống này được giới thiệu tại hội chợ, sự kiện xúc tiến thương mại, khẳng định nguồn gốc và mở rộng thị trường. Nếu trước đây bánh kẹo làng nghề chủ yếu bán qua chợ, cửa hàng, thương lái, thì nay các nền tảng số mở thêm cơ hội tiếp cận người tiêu dùng, giúp kẹo lạc làng Cổ Hoàng đi xa hơn mà vẫn giữ được hình ảnh là món quà quê. Hôm nay, cùng với việc gìn giữ hương vị, kẹo lạc Chiến Tấn tiếp tục tìm cơ hội phát triển từ chương trình OCOP và phương thức kinh doanh mới – một thái độ chủ động hiếm thấy ở nhiều làng nghề vốn quen với kiểu làm ra rồi “trông chờ vào khách”.
Kết luận: OCOP chỉ có ý nghĩa khi nông dân làm chủ câu chuyện của mình
Nhìn từ ngô nếp cổ Vạn Linh, cây sắn OCOP và kẹo lạc làng Cổ Hoàng, có thể thấy một mẫu số chung: khi người nông dân và chủ cơ sở nhỏ dám làm chủ câu chuyện nguyên liệu của mình, OCOP trở thành bệ phóng chứ không phải chiếc khung ép buộc. Ngô nếp cổ được chế biến sâu thành bỏng ngô, tạo đầu ra ổn định và hướng tới ngô nếp cổ OCOP; cây sắn từ ký ức cứu đói trở thành nguồn cho bánh sắn, rau sắn có tem truy xuất; kẹo lạc làng Cổ Hoàng giữ vị quê nhưng bước vào hệ thống phân phối hiện đại. Điều đáng bàn không phải là bao nhiêu sao OCOP, mà là cách mỗi cộng đồng dùng OCOP để nâng tầm nguyên liệu nông sản, giữ giống cây bản địa và biến ký ức ẩm thực thành giá trị kinh tế. Nếu các địa phương coi đây là chiến lược dài hạn, chứ không là phong trào ngắn hạn, thì những hạt ngô nếp cổ, củ sắn, hạt lạc sẽ tiếp tục kể câu chuyện mới về nông thôn Việt Nam trong thời kỳ hội nhập.
