OCOP không chỉ là xếp sao, mà là cách nông thôn tự viết lại giá trị của mình
Sản phẩm OCOP địa phương là các đặc sản nông nghiệp, thực phẩm và thủ công mỹ nghệ được chuẩn hóa về chất lượng, nguồn gốc, bao bì và câu chuyện văn hóa, nhằm nâng giá trị nông sản, mở rộng thị trường và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng nông thôn. Nếu nhìn bề ngoài, đó chỉ là các loại ớt ngâm, mật hoa dừa hay ngô, khoai sấy; nhưng bên trong là cả một cuộc chuyển dịch tư duy: từ bán nguyên liệu thô sang xây dựng thương hiệu vùng miền. Điều đáng nói là cuộc chuyển dịch này không xuất phát từ các tập đoàn lớn, mà từ những hộ gia đình, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ gắn với từng thửa ruộng, từng vườn cây.
Dừa Vĩnh Long: phụ nữ nông thôn biến cây quen thuộc thành sản phẩm cao cấp
Ở Vĩnh Long, lợi thế về vùng nguyên liệu dừa, lúa, trái cây đặc sản, chăn nuôi và thủy hải sản đang được phụ nữ biến thành nền kinh tế mới dựa trên sản phẩm OCOP địa phương. Điểm mấu chốt không phải là trồng thêm bao nhiêu cây dừa, mà là cách họ thay đổi cách nhìn về cây dừa Vĩnh Long: từ trái dừa để uống nước sang nguồn nguyên liệu cho mật hoa, giấm, sản phẩm organic. Một trường hợp điển hình là bà Thạch Thị Chal Thi, Giám đốc Công ty TNHH Trà Vinh Farm, người đã chọn khai thác mật hoa dừa bản địa để chế biến thành sản phẩm giá trị cao. Việc ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, chuẩn hóa quy trình và xây dựng thương hiệu Sokfarm giúp giấm mật hoa dừa organic và mật hoa dừa lên men organic được chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia. Đây là minh chứng rõ ràng cho nhận định: nông sản chỉ rẻ khi chúng ta bán thô.
Đáng chú ý, hệ thống hỗ trợ không nằm ngoài cộng đồng, mà chính Hội phụ nữ là lực đẩy để các sáng kiến khởi nghiệp thành hình. Thông qua Đề án 939, hội viên được đào tạo kỹ năng quản trị, xây dựng thương hiệu, kết nối vốn vay ưu đãi, hỗ trợ pháp lý. Cùng với đó là các mô hình kinh tế hộ gắn với nông nghiệp xanh, OCOP và du lịch cộng đồng, tạo điều kiện để phụ nữ phát huy lợi thế nguyên liệu sẵn có, sáng tạo sản phẩm đặc thù và tìm đầu ra. Mô hình hợp tác xã chế biến dừa trái do nữ quản lý tại xã Tân Hòa đang tạo việc làm thường xuyên cho 50 lao động nông thôn, phần lớn là phụ nữ khó khăn. Câu chuyện dừa Vĩnh Long cho thấy: muốn nâng giá trị nông sản, phải nâng vai trò người nông dân trong chuỗi giá trị.
Ớt Rẽ Vơng: từ sườn núi đến vùng nguyên liệu chuẩn hóa và thương hiệu OCOP
Ớt Rẽ Vơng cho thấy công nghệ chế biến truyền thống, nếu được chuẩn hóa, hoàn toàn có thể trở thành nền tảng của sản phẩm OCOP địa phương. Giống ớt Rẽ, hay ớt Khòi theo cách gọi của người Mường, vốn mọc tự nhiên ở những khu vực ẩm, ít nắng trên sườn núi Rẽ Vơng. Người dân lấy hạt về trồng quanh nhà, ven đồi, đưa cây ớt từ rừng vào vườn nhà, biến nó thành một phần trong bữa cơm nhiều thế hệ. Chính thói quen chế biến ớt ngâm muối và chanh – nhặt bỏ cuống, rửa sạch, hong khô rồi cho vào lọ – là hình thức công nghệ chế biến truyền thống giúp giữ được màu sắc, độ giòn và vị cay thơm. Khi một món ăn quen thuộc được sản xuất có quy trình, tuân thủ các bước chọn quả, cân đối muối và chanh, kiểm soát nước đọng, nó đã bước qua lằn ranh từ “đồ nhà làm” sang “sản phẩm có tiêu chuẩn”.
Điểm ngoặt là khi anh Bùi Văn Thản, người lớn lên cùng những bữa cơm có ớt ngâm, quyết định biến món ớt Rẽ thành hàng hóa. Từ năm 2013, anh bắt đầu trồng ớt, thu mua quả của người dân rồi chế biến để bán. Những mẻ đầu chưa đạt, có mẻ quá mặn, có mẻ nổi váng; anh phải học lại từ kinh nghiệm của người cao tuổi trong vùng và liên tục thử nghiệm. Kết quả là sản lượng từ 3.000–4.000 chai mỗi năm tăng lên 10.000 chai vào năm 2018. Khi đơn hàng tăng, bài toán vùng nguyên liệu được giải bằng cách tổ chức trồng tập trung, có mã truy xuất nguồn gốc và sản phẩm được công nhận OCOP. Đáng nói hơn, quả sau khi thu hoạch được hợp tác xã thu mua, giúp gia đình không phải tự mang sản phẩm ra chợ hoặc phụ thuộc thương lái. Từ vùng núi Rẽ Vơng, sản phẩm ớt Rẽ Phú Lương nay được kỳ vọng mở rộng thị trường, mang hương vị đặc trưng của địa phương đến nhiều người tiêu dùng hơn.
Ninh Bình: ngô, khoai, chuối bước lên phân khúc cao nhờ chế biến sâu và chuẩn OCOP
Nếu Vĩnh Long và Phú Thọ cho thấy sức mạnh của bản sắc nguyên liệu, thì Ninh Bình chứng minh một điều khác: ngay cả nông sản quen thuộc như ngô, khoai, chuối vẫn có thể bước lên phân khúc cao cấp nếu được chế biến và chuẩn hóa đúng cách. Từ những nông sản vốn có giá trị không cao khi bán tươi, doanh nghiệp tại đây tìm đường gia tăng giá trị thông qua chế biến sâu. Công ty TNHH MTV Minh Dương, tại Cụm công nghiệp An Xá, đã kiên trì hơn 15 năm với hướng đi chế biến ngô, khoai lang, mít và chuối. Họ đầu tư công nghệ sấy thăng hoa, sấy chân không để giữ màu sắc, hương vị và giá trị dinh dưỡng tự nhiên của nông sản. Đồng thời áp dụng các tiêu chuẩn ISO 22000:2018, FSSC 22000, FDA và HACCP trong sản xuất, biến nhà máy ở vùng đất nông nghiệp thành đơn vị cung ứng nông sản chế biến cho Hàn Quốc, Canada, Pháp, Trung Quốc và thị trường Bắc Mỹ.
Theo thông tin từ doanh nghiệp, doanh thu năm 2025 đạt gần 25 tỷ đồng và mục tiêu năm 2026 là vượt 32 tỷ đồng, tăng khoảng 28% so với năm trước. Tháng 4/2026, hai sản phẩm chủ lực – ngô nếp tươi sấy và khoai tây sấy vị phô mai – được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia, đánh dấu bước chuẩn hóa và nâng tầm sản phẩm. Việc mở rộng sang tranh lá bồ đề Vạn Hạnh làm từ xương lá bồ đề tự nhiên, chế tác thủ công, cũng cho thấy OCOP ở Ninh Bình không bó hẹp trong thực phẩm mà còn bao trùm sản phẩm gắn với văn hóa bản địa. Hoạt động chế biến và OCOP đang tạo sinh kế ổn định cho 70 lao động địa phương với thu nhập 6–8 triệu đồng mỗi tháng. Nói cách khác, chuẩn hóa OCOP không chỉ nâng giá trị nông sản, mà chuyển hướng cả cấu trúc việc làm của nông thôn.
Kết luận: muốn nông thôn giàu lên, phải để nông dân làm chủ giá trị gia tăng
Ba câu chuyện – dừa Vĩnh Long, ớt Rẽ Vơng và nông sản Ninh Bình – chỉ ra cùng một hướng đi: nông thôn Việt Nam hoàn toàn có thể giàu lên nếu người nông dân bước từ vai trò “người bán nguyên liệu thô” sang “chủ thể sản phẩm OCOP”. Nâng giá trị nông sản không phải bằng cách trồng nhiều hơn, mà bằng cách đầu tư công nghệ chế biến truyền thống lẫn hiện đại, chuẩn hóa quy trình, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu. Khi giấm mật hoa dừa organic, mật hoa dừa lên men, ngô nếp tươi sấy hay ớt Rẽ ngâm được xếp hạng 5 sao OCOP quốc gia, chúng mang theo cả giá trị văn hóa vùng miền vào chuỗi cung ứng hiện đại. Theo lãnh đạo ngành nông nghiệp địa phương, hướng đi sắp tới là tiếp tục hỗ trợ các sản phẩm có lợi thế như dừa, trái cây đặc sản, thủy sản, đồng thời chú trọng tiêu chuẩn xanh và mở rộng vùng nguyên liệu. Câu hỏi không còn là “nông dân có làm được không”, mà là mỗi địa phương sẽ chọn sản vật nào để viết tiếp câu chuyện OCOP của mình.
