Tiếng Việt trước lớp 1: chìa khóa để trẻ dân tộc thiểu số tự tin bước vào trường học
Chuẩn bị tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số trước lớp 1 là việc tổ chức các chương trình, hoạt động bổ sung ngôn ngữ chính thức cho trẻ ngay từ mầm non và giai đoạn tiền tiểu học, giúp các em làm quen với tiếng Việt trong giao tiếp hằng ngày, hiểu được lời cô giáo, nói lên nhu cầu của mình, từ đó giảm bỡ ngỡ khi vào môi trường học tập mới và tạo nền tảng phát triển kỹ năng ngôn ngữ sau này. Thực tế, nơi tiếng mẹ đẻ được dùng gần như tuyệt đối trong gia đình và cộng đồng, trẻ bước vào trường trong tâm thế bị “choáng” vì không hiểu tiếng Việt, ngôn ngữ dạy học chính. Hàng loạt chương trình tăng cường tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số đã ra đời từ yêu cầu rất cụ thể ấy. Tại phường Hội Phú (Gia Lai), một chương trình bổ sung tiếng Việt được tổ chức cho 110 trẻ dân tộc thiểu số chuẩn bị vào lớp Một từ ngày 3 đến 28.8 tại ba trường tiểu học Lê Hồng Phong, Ngô Quyền và Ngô Mây. Sự chủ động này thể hiện một quan điểm rõ ràng: nếu không chuẩn bị ngôn ngữ, mọi nỗ lực “chuẩn bị lớp 1 hiệu quả” sẽ chỉ dừng ở hình thức.
Chương trình tăng cường tiếng Việt: khi lớp học trở thành nơi trẻ tập nói, tập tự tin
Điểm đáng chú ý nhất trong các chương trình tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số ở Hội Phú là thiết kế mạch bài học xoay quanh cuộc sống quen thuộc của trẻ: bản thân, gia đình, trường lớp, bản làng, thiên nhiên, cuộc sống xung quanh. Thay vì ép trẻ “học chữ” sớm, giáo viên lồng ghép dân tộc thiểu số học tiếng Việt qua trò chơi, đóng vai, múa hát, đọc thơ, kể chuyện, tô màu, vẽ tranh, trải nghiệm. Đó là một lựa chọn mang tính nhân văn: đặt cảm xúc an toàn, vui thích của trẻ lên trước, rồi mới dần mở rộng vốn từ. Chương trình ở Hội Phú gồm 20 bài với tổng cộng 60 tiết, mỗi tiết 35 phút. Đây là thời lượng đủ để trẻ có nhịp tiếp xúc thường xuyên nhưng không bị quá tải. Quan trọng hơn, các tiết học được tổ chức theo tinh thần nhẹ nhàng, sinh động, giảm áp lực. Giáo viên quan sát kỹ từng em, theo dõi khả năng nghe hiểu, mức độ mạnh dạn giao tiếp, vốn từ, cách diễn đạt và khả năng thực hiện yêu cầu học tập. Câu chuyện không chỉ là “tăng cường tiếng Việt”, mà là phát triển kỹ năng ngôn ngữ gắn với sự tự tin của từng đứa trẻ, không bỏ ai lại phía sau.
Từ e thẹn đến dạn dĩ: môi trường giao tiếp tiếng Việt ở vùng cao
Ta Tong – một xã vùng cao xa xôi của Lai Châu – cho thấy rõ thế nào là rào cản ngôn ngữ: trẻ đến trường e thẹn, ít nói, không hiểu hết những yêu cầu đơn giản của giáo viên vì vẫn chủ yếu dùng tiếng mẹ đẻ trong gia đình và bản làng. Thay vì biến tiếng Việt thành “môn học khó”, trường mầm non ở đây xác định tăng cường tiếng Việt cho trẻ là nhiệm vụ xuyên suốt toàn bộ quá trình nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục. Giáo viên không bắt trẻ học vẹt mà đưa tiếng Việt vào mọi hoạt động thường ngày để trẻ nghe, nói và dùng tiếng Việt một cách tự nhiên. Những câu hỏi rất đời thường như “Hôm nay con mặc áo màu gì?”, “Con đang chơi gì?”, “Đây là quả gì?” trở thành bài học tiếng Việt sống động. Trẻ trả lời sai, giáo viên sửa nhẹ nhàng, khuyến khích nói lại. Góc hoạt động với tranh ảnh, chữ viết, đồ vật thật giúp các em quan sát – nghe – nói – ghi nhớ. Chính môi trường thân thiện, nơi lỗi sai không bị chê trách, mới là yếu tố khiến một đứa trẻ vốn rụt rè dám nói, dám thử tiếng Việt. Theo chia sẻ của một phụ huynh ở bản Cao Chải, khi con được sống trong môi trường giao tiếp tiếng Việt đều đặn ở trường, về nhà bé đã “tự tin hơn trước”, kể lại bằng tiếng Việt những gì đã học, đã chơi trong ngày.
Chuẩn bị ngôn ngữ cũng là chuẩn bị tâm thế đến trường
Một sai lầm phổ biến là coi tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số chỉ là chuyện “vốn từ” hay “phát âm cho đúng”. Các chương trình hiệu quả cho thấy bức tranh rộng hơn nhiều. Ở Hội Phú, bên cạnh việc phát triển năng lực nghe, nói, đọc, viết, trẻ còn được luyện các kỹ năng học tập ban đầu: lắng nghe hướng dẫn, thực hiện nhiệm vụ, giữ gìn đồ dùng, ngồi học đúng tư thế, tham gia hoạt động tập thể, giao tiếp phù hợp trong môi trường trường học. Đây là những nền tảng quyết định mức độ thành công khi trẻ bước vào lớp 1. Điều đáng nói là ngôn ngữ được gắn với cảm xúc tích cực. Những giờ học rộn tiếng cười, trò chơi, câu chuyện, bài hát, nét vẽ đầu tiên về gia đình, bản làng, thiên nhiên khiến trường học hiện lên như một không gian thân thiện, gần gũi. Chuẩn bị lớp 1 hiệu quả, vì thế, không thể chỉ là luyện viết tên, tập cầm bút. Đó phải là quá trình chuẩn bị ngôn ngữ lẫn tâm thế: trẻ vào trường trong tâm trạng an tâm, biết mình có thể hỏi, có thể nói, có thể kết bạn bằng tiếng Việt. Nếu coi tiếng Việt là cây cầu, thì sự chuẩn bị từng bước chính là cách xây cầu vững chắc để mỗi trẻ dân tộc thiểu số bớt bỡ ngỡ, chủ động hơn khi tiếp nhận kiến thức và hòa nhập môi trường học tập mới.
Vai trò của cha mẹ: nối dài môi trường tiếng Việt từ lớp học về mái nhà
Không một chương trình nào có thể thành công nếu tiếng Việt chỉ tồn tại trong lớp học vài giờ mỗi ngày. Để phát triển kỹ năng ngôn ngữ bền vững, trẻ cần một môi trường giao tiếp tiếng Việt liên tục, và gia đình là mắt xích không thể thiếu. Tại Hội Phú, giáo viên chủ động trao đổi với phụ huynh về quá trình học tập, khuyến khích cha mẹ tạo môi trường giao tiếp phù hợp để trẻ có thêm cơ hội sử dụng tiếng Việt trong sinh hoạt hằng ngày. Ở Ta Tong, giáo viên thường xuyên thông tin cho phụ huynh về khả năng giao tiếp của con, gợi ý cách trò chuyện đơn giản bằng tiếng Việt để hỗ trợ trẻ. “Ở nhà, tôi thường xuyên nói chuyện với con bằng tiếng Việt, hỏi cháu hôm nay học gì, chơi gì, ăn gì… để cháu có thêm cơ hội nói và nghe tiếng Việt”, một phụ huynh chia sẻ về cách đồng hành cùng con. Những việc tưởng nhỏ như đọc truyện tranh tiếng Việt trước giờ ngủ, hỏi con tên đồ vật trong nhà, cùng con hát một bài tiếng Việt có thể tạo ra sự khác biệt lớn. Quan điểm cần được nhấn mạnh là: gia đình không bị “ép” từ bỏ tiếng mẹ đẻ, mà cùng nhà trường xây thêm một chiếc cầu ngôn ngữ – tiếng Việt – để con có thêm cơ hội học tập và hòa nhập. Khi cha mẹ đồng hành, mọi chương trình ở trường mới thật sự phát huy hiệu quả lâu dài.
