Dịch vụ cắt tóc miễn phí: Một hình thức an sinh kiểu mới
Dịch vụ cắt tóc miễn phí và chăm sóc tóc cộng đồng là những hoạt động mà thợ tóc, trường nghề, tổ chức xã hội hay cá nhân mở các điểm cắt, gội, chăm sóc và dịch vụ sức khỏe tóc không thu tiền, hướng đến người có hoàn cảnh khó khăn như người khiếm thị, lao động nghèo, người vô gia cư và học sinh vùng sâu vùng xa, vừa tạo cơ hội chăm sóc cá nhân, vừa mở đường sinh kế và gắn kết cộng đồng. Những chương trình này không phải hoạt động từ thiện “cho xong” mà đang dần trở thành một lớp an sinh mềm, len vào những khoảng trống mà chính sách chưa chạm tới. Từ lớp học gội đầu dưỡng sinh dành cho người khiếm thị Việt Nam ở Hà Nội đến các salon tóc xã hội ở TP.HCM, câu chuyện mái tóc đang đổi vai: từ dịch vụ làm đẹp thành hạ tầng xã hội.
Hà Nội: Gội đầu dưỡng sinh mở lối sinh kế cho người khiếm thị
Ở Hà Nội, Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp thuộc Hội Người mù thành phố phối hợp với REACH khai giảng lớp đào tạo nghề gội đầu dưỡng sinh cho 18 học viên khiếm thị, với chương trình được thiết kế khoa học trong 40 buổi học nhằm giúp học viên “học được nghề, làm được việc và sống được bằng nghề”. Họ được trang bị kiến thức về hệ thống huyệt đạo, kinh lạc vùng đầu – mặt – cổ, sinh lý da đầu và nhận biết các bệnh lý thường gặp, kết hợp thực hành kỹ thuật gội đầu và massage da đầu, cổ, vai gáy. Đây là dịch vụ sức khỏe tóc đúng nghĩa: chạm vào sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Quan trọng hơn, mô hình này thừa nhận thế mạnh xúc giác, tập trung và kiên trì của người khiếm thị, biến thứ từng bị coi là “khiếm khuyết” thành lợi thế nghề nghiệp.
Ý nghĩa xã hội nằm ở lời cam kết sau khóa học: Hội Người mù khẳng định sẽ tiếp tục kết nối học viên với các doanh nghiệp, chuỗi massage, salon tóc để hỗ trợ việc làm, cũng như đồng hành với những người muốn tự mở dịch vụ tại địa phương. Đây không còn là lớp học ngắn hạn mà là một chuỗi hỗ trợ sinh kế trọn vẹn. Theo ông Stanley Jones, Giám đốc Chiến lược và Phát triển chương trình của REACH, việc hỗ trợ mô hình đào tạo gội đầu dưỡng sinh là cam kết dài hạn nhằm thu hẹp khoảng cách xã hội và tạo cơ hội việc làm bền vững cho cộng đồng yếu thế. Cách tiếp cận này thẳng thắn: người khiếm thị không cần thêm thương hại, họ cần một nghề có thu nhập thực và sự tôn trọng trong thị trường dịch vụ sức khỏe tóc.
TP.HCM: Salon tóc xã hội và “khách hàng đặc biệt” của lao động nghèo
Tại một trường cao đẳng nghề ở TP.HCM, khu thực hành chăm sóc sắc đẹp hoạt động không khác gì salon tóc xã hội: học viên thực hiện từng bước cắt tóc, làm nail, gội đầu dưỡng sinh, chăm sóc da, massage mặt trên khách hàng thật, dưới sự theo sát của giáo viên. Người dân khu vực có thể đăng ký làm “mẫu” để học viên thực hành và đổi lại được sử dụng nhiều dịch vụ cắt tóc, làm móng, gội đầu hoàn toàn miễn phí. Dịch vụ cắt tóc miễn phí ở đây không chỉ giúp tiết kiệm chi phí cho người thu nhập thấp, mà còn cho họ trải nghiệm sự chăm sóc, trò chuyện, lắng nghe – thứ mà lao động nghèo, bảo vệ, ve chai, bán vé số thường ít khi có thời gian và tiền để chạm tới.
Trong khi đó, tại một salon ở phường An Lạc, hình ảnh chủ tiệm mời người bán vé số, ve chai, người khuyết tật vào cắt tóc miễn phí đã trở nên quen thuộc. Một khách gần đây là người bán vé số bại liệt hai chân, di chuyển bằng tấm ván có bánh xe; anh được cắt tóc miễn phí và còn được tặng thêm 500.000 đồng như lời động viên. Những vị khách này “không phải trả tiền”, nhưng họ trả lại bằng thứ khác: cảm giác tin tưởng rằng vẫn có chỗ trong thành phố sẵn sàng mở cửa, chải chuốt mái tóc cho họ như bất kỳ khách hàng nào. Chủ salon đặt một thùng quyên góp với dòng chữ “chia sẻ yêu thương, mỗi hóa đơn là một nghĩa cử”, trích một phần lợi nhuận để hỗ trợ người bán vé số, nhặt ve chai, người khuyết tật hoặc mua sữa, nhu yếu phẩm cho các chuyến cắt tóc thiện nguyện tại chùa cho người già neo đơn, trẻ mồ côi. Đây là mô hình salon tóc xã hội đúng nghĩa: kinh doanh đủ để sống, nhưng luôn chừa ngân sách cho công bằng.
Chăm sóc tóc cộng đồng: Từ ghế salon ra ngoài đường làng
Những dịch vụ chăm sóc tóc cộng đồng không dừng lại trong bốn bức tường salon. Giáo viên và học viên của cơ sở đào tạo nghề ở TP.HCM thường xuyên mang kéo, tông đơ, chậu gội đến mái ấm, nhà mở, bệnh viện, nhà thờ, phường, trung tâm bảo trợ xã hội để tổ chức các buổi cắt tóc miễn phí quy mô nhỏ cho người yếu thế. Ở phía salon tư nhân, chủ tiệm và nhân viên cũng tranh thủ thời gian rảnh mang đồ nghề vào chùa cắt tóc cho người già neo đơn, trẻ mồ côi, kèm theo những phần quà là nhu yếu phẩm thiết yếu. Dịch vụ sức khỏe tóc vì thế được “mang lưu động”, chạm tới những người không đủ tiền, không đủ sức hoặc không đủ tự tin bước vào các salon thương mại.
Mô hình này có ba tầng tác động. Thứ nhất, nó giải quyết nhu cầu rất cơ bản: một mái tóc gọn gàng giúp người vô gia cư, người kiếm sống trên vỉa hè bớt bị kỳ thị khi xin việc hay giao tiếp. Thứ hai, nó tạo môi trường học việc thực tế cho học viên nghề tóc: họ học kỹ thuật, giao tiếp, làm việc nhóm và hỗ trợ nhau trong lúc thực hành trên khách hàng thật. Thứ ba, nó xây dựng những điểm chạm nhân văn giữa các nhóm xã hội vốn ít khi gặp nhau. Những buổi cắt tóc nơi mái ấm hay chùa là nơi người trẻ thành thị học cách lắng nghe câu chuyện đời của người già nghèo, của lao động nghèo, và tự hỏi mình muốn sống trong một thành phố kiểu gì.
Từ từ thiện sang mô hình xã hội: Tương lai của dịch vụ cắt tóc miễn phí
Điểm đáng mừng là các sáng kiến cắt tóc miễn phí và chăm sóc tóc cộng đồng đang dịch chuyển từ mô hình từ thiện ngắn hạn sang mô hình kinh tế – xã hội bền hơn. Lớp gội đầu dưỡng sinh cho người khiếm thị ở Hà Nội được thiết kế như một chương trình đào tạo nghề trọn vẹn, có kế hoạch kết nối việc làm và hỗ trợ khởi nghiệp. Ở TP.HCM, salon tư nhân trích một phần lợi nhuận để tạo quỹ hỗ trợ người yếu thế, biến mỗi hóa đơn dịch vụ thành một đóng góp nhỏ trong chuỗi chia sẻ. Những salon tóc xã hội như vậy đang khoả lấp khoảng trống tiếp cận dịch vụ cho các nhóm yếu thế, không phải bằng khẩu hiệu mà bằng lịch trực, sơ đồ ca làm, và những chiếc ghế gội luôn mở.
Tuy nhiên, để các dịch vụ cắt tóc miễn phí không bị phụ thuộc hoàn toàn vào lòng tốt cá nhân, cần coi đây là một phần của hạ tầng phúc lợi cộng đồng. Chính quyền địa phương có thể hỗ trợ không gian, kết nối hội đoàn; các trường nghề đưa thực hành phục vụ cộng đồng thành yêu cầu bắt buộc; doanh nghiệp dịch vụ tham gia bằng cách trích một phần doanh thu xây dựng quỹ chăm sóc tóc cộng đồng. Khi người khiếm thị Việt Nam được đào tạo bài bản để bước vào nghề dịch vụ sức khỏe tóc, khi người bán vé số, ve chai, bảo vệ có thể bước vào salon và nghe câu hỏi “Anh/chị thích kiểu tóc nào?” thay vì ánh nhìn thương hại, đó là lúc chúng ta biết những chiếc kéo đã thực sự cắt ngắn khoảng cách xã hội.
