Mỏ Cóc 1 sắp cạn: cảnh báo đỏ cho chuỗi cung ứng phân bón
Khủng hoảng nguồn quặng apatit tại Apatit Việt Nam là tình huống một doanh nghiệp khai thác quặng apatit chủ lực đứng trước nguy cơ thiếu nguyên liệu, đe dọa chuỗi cung ứng phân bón, việc làm của người lao động và định hướng khai thác khoáng sản bền vững của một địa phương giàu tài nguyên. Theo báo cáo của Công ty TNHH MTV Apatit Việt Nam, nguồn quặng tận thu tại Mỏ Cóc 1 chỉ đáp ứng sản xuất đến hết tháng 11/2026. Nghĩa là chỉ trong vài tháng nữa, doanh nghiệp này sẽ hết “van an toàn” nguyên liệu ngắn hạn. Trước đó, từ đầu tháng 6/2026, cả ba nhà máy tuyển Tằng Loỏng, Cam Đường và Bắc Nhạc Sơn với tổng công suất 1,37 triệu tấn/năm đã phải dừng sản xuất vì thiếu quặng loại III và hồ thải, bãi thải bị quá tải hoặc hết hạn thuê đất. Đây không còn là trục trặc vận hành, mà là lời cảnh báo về một mô hình khai thác tài nguyên đang chạm trần.
Mắt xích yếu trong chuỗi cung ứng phân bón và sức ép lên Lào Cai
Apatit Việt Nam không chỉ là một mỏ khai thác quặng apatit; doanh nghiệp này là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng nguyên liệu cho sản xuất hóa chất, phân bón. Khi ba nhà máy tuyển đồng loạt dừng hoặc giảm sâu sản xuất, hơn 1.000 lao động bị ảnh hưởng trực tiếp, còn các nhà máy hóa chất, phân bón phía sau phải đối mặt nguy cơ đứt gãy nguồn cung. Tỉnh Lào Cai vì thế không thể đứng ngoài. Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Tuấn Anh chủ trì buổi làm việc với Tập đoàn Hóa chất Việt Nam để bàn cách tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, đồng thời gắn nhiệm vụ này với mục tiêu tăng trưởng của tỉnh. Ông nhấn mạnh các xã, phường Cam Đường, Hợp Thành, Cốc San phải hoàn thành công tác đền bù, giải phóng mặt bằng trong tháng 10/2026, không kéo dài sang các tháng sau. Một địa phương muốn giữ vai trò trung tâm nguồn nguyên liệu Lào Cai cho ngành phân bón thì không thể chấp nhận kiểu tắc nghẽn kéo dài ở khâu mặt bằng, đất đai, hồ thải như hiện nay.
Khai thác quặng apatit: từ chạy theo sản lượng sang tận thu tài nguyên
Điểm tích cực hiếm hoi trong bức tranh ảm đạm này là Apatit Việt Nam đang buộc phải thay đổi tư duy khai thác quặng apatit. Thay vì chỉ xin tăng sản lượng khai thác ở các khai trường mới, doanh nghiệp đề xuất “khai thác tốt hơn những gì đang có”. Cụ thể, Công ty muốn điều chỉnh, nâng công suất khai thác tại Khai trường 19 và đồng thời cải tạo, bổ sung thiết bị để nâng sản lượng quặng tuyển: từ 350.000 lên 450.000 tấn/năm tại Nhà máy Bắc Nhạc Sơn, và từ 120.000 lên 160.000 tấn/năm tại Nhà máy Cam Đường. Đáng chú ý hơn, họ đề xuất chuyển đổi dây chuyền Nhà máy Tằng Loỏng để tuyển lại quặng đuôi, linh hoạt tuyển quặng loại III và quặng nghèo, cũng như làm giàu quặng loại IV khó tuyển. Đây là hướng đi của kinh tế tuần hoàn: dùng công nghệ tán thu quặng để kéo thêm tài nguyên từ bãi thải, giảm chất thải và nâng hiệu quả sử dụng đất, năng lượng, hạ tầng. Nếu thực hiện nghiêm túc, “quặng đuôi” có thể trở thành tài sản, không còn chỉ là gánh nặng môi trường.
Nút thắt mặt bằng, môi trường và bài kiểm tra quản lý khoáng sản bền vững
Dù công nghệ có hiện đại đến đâu, Apatit Việt Nam vẫn không thể giải bài toán nguồn nguyên liệu Lào Cai nếu nút thắt đất đai, môi trường, hồ thải không được tháo gỡ. Các khai trường Cam Đường 10, Cam Đường 2, Ngòi Đum – Đông Hồ, Khai trường 19 và Mỏ Cóc 1 cùng lúc vướng giải phóng mặt bằng, tranh chấp, chồng lấn đất đai, tài sản sát ranh giới dự án và cả những tồn tại lịch sử. Nhiều nhà máy tuyển bị “kẹt” vì thủ tục đất đai, môi trường và bãi thải. Chủ tịch UBND tỉnh đã yêu cầu Sở Tài chính bổ sung kinh phí giải phóng mặt bằng ngay trong tuần, còn Vinachem cam kết chỉ đạo Apatit Việt Nam rà soát tồn tại, xây dựng phương án xử lý và phối hợp với tỉnh để từng bước khôi phục hoạt động ổn định. Nhưng về bản chất, đây là bài kiểm tra năng lực quản lý khai thác khoáng sản bền vững: nếu không kiểm soát được bãi thải, tái định cư và cấp phép chồng chéo, Lào Cai sẽ mãi mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn “khai thác – tắc nguồn – chữa cháy”.
Từ khủng hoảng ngắn hạn tới chiến lược dài hạn cho Apatit và phân bón
Khủng hoảng quặng tại Mỏ Cóc 1, với chỉ 436.565 tấn quặng loại III được phê duyệt thu hồi và chỉ đủ duy trì hai nhà máy đến hết tháng 11/2026, là lời cảnh tỉnh rằng chuỗi cung ứng phân bón không thể dựa mãi vào cách khai thác “ăn xổi” nguồn tài nguyên apatit. Tỉnh Lào Cai và Tập đoàn Hóa chất Việt Nam đã bắt đầu đồng hành, từ việc thống nhất phối hợp báo cáo Bộ Công Thương về nguồn quặng loại III tại Làng Cáng, Khai trường 13, cho tới việc không cấp thêm nhà máy tuyển khi công suất hiện tại đang dư nhưng lại thiếu quặng đầu vào. Nếu các đề xuất về công nghệ tán thu quặng, tuyển lại quặng đuôi và làm giàu quặng khó tuyển được cụ thể hóa bằng dự án có công nghệ, vốn, thị trường rõ ràng, tài nguyên apatit của Lào Cai sẽ không chỉ là nguồn nguyên liệu khai thác, mà trở thành nền tảng cho sản phẩm giá trị gia tăng cao hơn. Đó phải là hướng đi bắt buộc nếu Việt Nam muốn xây dựng chuỗi cung ứng phân bón ổn định, giảm phụ thuộc vào khai thác thô và tiến tới khai thác khoáng sản bền vững ngay tại những vùng mỏ trọng điểm.
