SAF – mảnh ghép bắt buộc nếu muốn hàng không Việt Nam còn “chỗ đứng” trên bầu trời xanh
Nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) là loại nhiên liệu dùng cho tàu bay được sản xuất từ các nguồn tái tạo hoặc chất thải, có khả năng giảm phát thải khí nhà kính so với nhiên liệu hóa thạch truyền thống, đồng thời tương thích với hạ tầng và động cơ hiện có nên có thể pha trộn và sử dụng ngay trong hệ thống hàng không dân dụng hiện nay. Việt Nam đang không chỉ “thử nghiệm cho biết” mà đã đặt SAF vào tâm điểm chiến lược giảm phát thải hàng không. Khi Cục Hàng không Việt Nam báo cáo Bộ Xây dựng về kết quả triển khai SAF và giảm phát thải CO2 trong hàng không dân dụng, thông điệp rất rõ: nếu không đi sớm, ngành sẽ bị tụt lại khi thế giới tiến tới phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Hành lang pháp lý: Việt Nam chọn cách đi thận trọng nhưng không thể chậm thêm
Điểm đáng chú ý nhất lúc này không phải là vài chuyến bay dùng SAF, mà là cách Việt Nam đang viết lại luật chơi cho hàng không dân dụng. Dự thảo Thông tư về giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường trong hàng không dân dụng đang được lấy ý kiến, trong đó tích hợp nội dung CORSIA, quản lý tiếng ồn, chuyển đổi xanh tại cảng hàng không và đặc biệt là ứng dụng SAF. Điều này cho thấy cơ quan quản lý đã chấp nhận một thực tế: giảm phát thải hàng không không còn là khẩu hiệu, mà phải được “đóng đinh” trong quy định kỹ thuật và nghĩa vụ pháp lý. Cách tiếp cận tiệm cận tiêu chuẩn ICAO, gắn với cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và cam kết tại COP26, là lựa chọn bắt buộc nếu Việt Nam muốn đội tàu bay của mình tiếp tục bay trên các đường bay quốc tế đang siết chuẩn môi trường.
Chuỗi cung ứng SAF: đã có những mắt xích đầu tiên nhưng chưa thành “xích dài”
Ở tầng sản xuất, các doanh nghiệp năng lượng nội địa đã vào cuộc, cho thấy SAF Việt Nam không chỉ là sản phẩm nhập khẩu. BSR nghiên cứu đầu tư sản xuất nhiên liệu hàng không bền vững theo công nghệ HEFA, trong khi PVOIL và Viện Dầu khí Việt Nam tìm kiếm nguồn nguyên liệu từ dầu ăn đã qua sử dụng (UCO) và phế phẩm nông nghiệp. PVOIL Trans đã có kinh nghiệm thu gom UCO và tiếp cận chứng nhận bền vững ISCC EU, đặt nền móng cho mắt xích nguyên liệu. Về thực nghiệm, BSR đã phối trộn thành công nhiên liệu chứa 5% SAF nhập khẩu với Jet A‑1. Ở khâu thương mại, Petrolimex Aviation đã nhập khẩu, cung cấp SAF cho Vietjet tại Tân Sơn Nhất và sau đó công bố sản phẩm SAF, tra nạp cho nhiều chuyến bay thương mại. Dù vậy, Cục Hàng không thừa nhận các hoạt động này mới tạo nền tảng, chưa hình thành chuỗi cung ứng SAF hoàn chỉnh trên quy mô quốc gia.
Hạ tầng, tiêu chuẩn và rủi ro “sốc thị trường”: rào cản không thể xem nhẹ
Vấn đề không chỉ là có SAF, mà là hệ thống hiện hữu có sẵn sàng cho nhiên liệu mới hay không. Đánh giá ban đầu tại Cảng hàng không quốc tế Nội Bài cho thấy hạ tầng bơm rót hiện nay có thể được xem xét để phục vụ SAF hoặc nhiên liệu pha SAF, nhưng vẫn cần kiểm tra kỹ tính tương thích của bể chứa, đường ống, thiết bị tra nạp, cũng như tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Nếu áp đặt yêu cầu pha trộn SAF quá nhanh, chi phí nhiên liệu sẽ tăng và nguy cơ “sốc” với thị trường vận tải là điều có thể đoán trước. Đây là lý do Cục Hàng không xây dựng lộ trình sử dụng SAF nhằm tránh gây “sốc” cho hãng bay và thị trường, đồng thời phối hợp các tập đoàn năng lượng, doanh nghiệp nhiên liệu và hãng hàng không trong ban soạn thảo các quy định mới. Cách đi này khiến tiến trình có vẻ chậm, nhưng là cái chậm cần thiết để tránh đứt gãy khai thác.
Thống nhất tiêu chuẩn và hoàn thiện hệ sinh thái: bước quyết định cho tham vọng giảm phát thải hàng không
Một điểm nghẽn ít được nói tới nhưng mang tính sống còn là câu chuyện tiêu chuẩn. Cục Hàng không đang thúc đẩy việc công nhận tiêu chuẩn nhiên liệu hàng không bền vững đồng nhất giữa cơ chế của EU và ICAO nhằm tạo thuận lợi cho các hãng khai thác đường bay quốc tế. Tại cuộc họp Ủy ban hỗn hợp về Hiệp định vận tải hàng không ASEAN – EU, các nước ASEAN đã đề nghị EU nghiên cứu công nhận SAF theo cả RefuelEU và CORSIA, phía EU cho biết đang phối hợp với các chương trình chứng nhận toàn cầu để xem xét. Về trong nước, Cục Hàng không tham gia các chương trình nghiên cứu của ICAO để xây dựng năng lực SAF và tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các tập đoàn năng lượng, doanh nghiệp nhiên liệu trong thời gian tới. Nếu Việt Nam không sớm “nối” những thử nghiệm rời rạc thành một hệ sinh thái chuỗi cung ứng SAF hoàn chỉnh, mục tiêu giảm phát thải hàng không chỉ dừng ở cam kết trên giấy.
