Khi mục tiêu của kẻ lừa đảo không còn là tài khoản, mà là tâm lý người dùng
Trong bối cảnh lừa đảo trực tuyến gia tăng và áp dụng trí tuệ nhân tạo, fintech Việt Nam đang chuyển từ cách phòng chống thụ động sang phát hiện gian lận AI chủ động tại mọi điểm chạm, kết hợp xác thực sinh trắc học và nhiều lớp bảo mật giao dịch để bảo vệ người dùng trước các chiêu trò thao túng tâm lý tinh vi. Vấn đề không còn là kẻ xấu bí mật lấy cắp mật khẩu, mà là dụ nạn nhân tự tay chuyển tiền. Câu chuyện người phụ nữ hơn 70 tuổi, mắc tiểu đường và phải chạy thận nhiều năm, bị lừa mất 32 triệu đồng bằng những lời đe dọa "sẽ chết", "sẽ gặp ma quỷ" cho thấy tâm lý hoảng sợ dễ đánh gục mọi kiến thức bảo mật. Nếu không thay đổi tư duy bảo vệ – từ tin vào hệ thống sang tin vào khả năng dừng lại kiểm chứng – bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân.
MoMo và cách thiết kế nhiều lớp phát hiện gian lận AI tại mọi điểm chạm
Điểm đáng chú ý trong hệ sinh thái fintech Việt Nam là cách một số ví điện tử lớn chuyển từ “xây tường” sang “đặt chốt chặn” xuyên suốt hành trình người dùng. Các giải pháp AI tại một ví điện tử đã hỗ trợ phát hiện gần 29.000 giao dịch bất thường mỗi ngày, góp phần bảo vệ khoảng 15.000 tỷ đồng khỏi nguy cơ lừa đảo trong năm 2025. Đây là tư duy phát hiện gian lận AI theo thời gian thực, thay vì chỉ kiểm tra sau khi thiệt hại đã xảy ra. Ở lớp giao dịch, tính năng Cảnh báo tài khoản nhận sẽ tự động hiển thị nếu tài khoản đích có dấu hiệu bất thường; hệ thống phát đi hơn 10.000 cảnh báo mỗi ngày và 99,5% người dùng sau khi nhận cảnh báo đã dừng lại kiểm tra trước khi tiếp tục hoặc hủy giao dịch. Bên cạnh đó, người dùng có thể chủ động báo cáo và tra cứu lừa đảo ngay trong ứng dụng, kể cả khi vụ việc diễn ra ngoài nền tảng. Đây không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà là cách biến mỗi người dùng thành một cảm biến an ninh chung cho cộng đồng.
Sinh trắc học: lá chắn quan trọng nhưng không phải bất khả xâm phạm
Xác thực sinh trắc học đang trở thành lớp bảo vệ quan trọng cho giao dịch ngân hàng điện tử, nhưng coi nó là “lá chắn tuyệt đối” là một sai lầm nguy hiểm. Một chuyên án vừa được lực lượng chức năng triệt phá cho thấy tội phạm công nghệ cao đã chiếm quyền camera điện thoại, đưa hình ảnh có sẵn vào hệ thống để đánh lừa bước xác thực khuôn mặt. Vấn đề không nằm ở công nghệ sinh trắc học, mà ở thiết bị bị chiếm quyền. Các ngân hàng vì thế buộc phải thiết kế bảo mật nhiều lớp thay vì đặt cược toàn bộ vào khuôn mặt hay vân tay. Một mô hình tiêu biểu là: lớp thứ nhất phòng chống giả mạo khuôn mặt, còn gọi là phát hiện sự sống; lớp thứ hai đảm bảo tính toàn vẹn thiết bị và ứng dụng, phát hiện môi trường giả lập hoặc điều khiển từ xa. Đây là minh chứng rằng bảo mật giao dịch hiện đại không thể chỉ là “một khóa mạnh”, mà là chuỗi kiểm soát từ thiết bị, hành vi đến ngữ cảnh giao dịch.
Kẻ lừa đảo dùng AI không chỉ để giả mạo, mà để điều khiển cảm xúc
Deepfake, giả giọng nói, tin nhắn giả là những công cụ công nghệ cao, nhưng điều nguy hiểm nhất lại nằm ở cách chúng được dùng để đánh gục sự tỉnh táo của nạn nhân. Mục tiêu mới của kẻ lừa đảo là xóa bỏ “điểm dừng” trong suy nghĩ người dùng, khiến họ chuyển tiền trong trạng thái hoảng loạn hoặc tin tưởng mù quáng. Dù hệ thống phát hiện gian lận AI có mạnh tới đâu, nếu người dùng chủ động cung cấp dữ liệu sinh trắc học, giấy tờ tùy thân hoặc nhấn chấp nhận mọi quyền truy cập, lớp bảo vệ sẽ bị vô hiệu hóa từ bên trong. Không phải ngẫu nhiên mà một hội nhóm trên mạng đã chuyên mua bán tài khoản ngân hàng, phần mềm vượt xác thực sinh trắc học, hoạt động ẩn danh và hướng dẫn nhau khai thác phần mềm phục vụ hành vi phạm pháp. Khi kẻ xấu tập trung cả vào công nghệ lẫn khai thác tâm lý, chiến lược bảo vệ lừa đảo trực tuyến cũng phải song song: vừa tăng cường kỹ thuật, vừa nâng năng lực nhận diện rủi ro của người dùng.
Từ nạn nhân thụ động đến người dùng chủ động: vai trò không thể thay thế
Thông điệp quan trọng nhất của bước chuyển sang phát hiện chủ động là: AI không được phép thay người dùng ra quyết định, mà phải giúp họ có thêm thông tin và thời gian để quyết định an toàn hơn. Nói cách khác, bảo vệ lừa đảo trực tuyến là cuộc chơi đồng đội giữa fintech Việt Nam và người dùng. Các nền tảng có thể cung cấp cảnh báo tài khoản nhận, công cụ quản lý liên kết giao dịch, trung tâm trợ giúp và chuyên trang an toàn – bảo mật để cập nhật các kịch bản lừa đảo mới và rèn phản xạ “Kiểm trước tin sau”. Nhưng phần còn lại thuộc về mỗi cá nhân. Người dùng được khuyến nghị tuyệt đối không bán, cho thuê hoặc cho mượn tài khoản ngân hàng, ví điện tử; không chia sẻ hình ảnh căn cước công dân, ảnh chân dung hay video xác thực khuôn mặt cho người lạ; không cài ứng dụng từ đường link ngoài kho chính thống, không cấp quyền camera hoặc trợ năng cho ứng dụng không rõ nguồn gốc. Bên cạnh các giải pháp bảo mật nhiều lớp từ ngân hàng và ví điện tử, việc bảo vệ thiết bị và tuân thủ nguyên tắc an toàn mới là lớp phòng thủ cuối cùng và quan trọng nhất. Kết luận thẳng thắn: AI có thể phát hiện, cảnh báo và hỗ trợ, nhưng chỉ người dùng tỉnh táo mới ngăn được cú nhấp chuyển tiền cuối cùng.
