Bảo tồn chỉ có sức sống khi cộng đồng được hưởng lợi
Bảo tồn di sản văn hóa là quá trình nhận diện, gìn giữ và trao truyền những giá trị vật thể, phi vật thể cùng tri thức cộng đồng, để chúng tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Từ góc nhìn ấy, kế hoạch của Cà Mau đáng chú ý vì không xem bảo tồn như công việc lưu trữ đơn thuần: tỉnh đặt di sản trong mối liên hệ với sinh kế, du lịch và vai trò chủ thể của đồng bào. Ngày 6/11, UBND tỉnh ban hành kế hoạch triển khai đề án bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số gắn với du lịch và phát triển kinh tế. Trọng tâm là phục dựng, gìn giữ giá trị Khmer, Hoa và các cộng đồng khác ngay tại phum, sóc, khóm, ấp. Cách tiếp cận này có lý: di sản khó bền nếu người thực hành không được tham gia và thụ hưởng.
Kế hoạch kết nối bảo tồn với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, sản phẩm OCOP và công nghiệp văn hóa, hướng tới sinh kế bền vững và cải thiện đời sống. Cộng đồng được xác định là trung tâm thực hành, gìn giữ và thụ hưởng giá trị văn hóa. Đây là khác biệt quan trọng so với cách làm chỉ đo thành công bằng số hồ sơ được lập: nếu du khách tìm đến nhưng người dân không nắm vai trò tổ chức, lợi ích kinh tế và quyền truyền dạy, di sản dễ biến thành phông nền. Cà Mau đặt mục tiêu có ít nhất hai không gian thực hành văn hóa thí điểm và hai sản phẩm du lịch văn hóa do cộng đồng làm chủ.
Số hóa và phục dựng: đặt mục tiêu có thể kiểm tra
Cà Mau không chỉ nói về định hướng mà đưa ra các mốc đo lường. Trong giai đoạn 2026–2030, tỉnh đặt mục tiêu kiểm kê, đánh giá 90% di sản có nguy cơ mai một; phục dựng 70% lễ hội, nghệ thuật trình diễn và nghề truyền thống; đồng thời số hóa 70% giá trị văn hóa. Tỉnh còn hướng tới việc để toàn bộ điểm du lịch cấp xã ứng dụng nền tảng số và 80% xã, phường duy trì câu lạc bộ văn hóa hoạt động thường xuyên. Những con số này khiến cam kết có thể được giám sát, nhưng thước đo cuối cùng vẫn phải là việc di sản còn được thực hành, truyền dạy và tạo lợi ích cho cộng đồng hay không.
Kế hoạch dự kiến xây dựng cơ sở dữ liệu số thống nhất, kết nối với dữ liệu quốc gia về di sản văn hóa, cùng bản đồ số, bảo tàng số và truyền thông đa phương tiện phục vụ khách du lịch. Số hóa di sản có thể mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng không thể thay thế nghệ nhân hay không gian sinh hoạt truyền thống. Bởi vậy, mục tiêu tổ chức 5–10 lớp truyền dạy nghệ thuật, bồi dưỡng cán bộ văn hóa cấp xã và tập huấn kỹ năng số cho nghệ nhân cần được xem là phần cốt lõi, không phải phần phụ của công nghệ.
Đắk Lắk bổ sung hồ sơ để di sản được nhận diện
Đắk Lắk chọn một bước đi thiên về nhận diện và cập nhật: UBND tỉnh phê duyệt danh mục kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể và di sản tư liệu năm 2026, đợt 1, bổ sung bốn di sản. Theo Quyết định 3514/QĐ-UBND, danh mục gồm ba di sản phi vật thể và một di sản tư liệu. Trong đó có Lễ cúng bến nước của người Êđê, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na của người Kinh và Lễ hội Hảng Pồ của cộng đồng Nùng, Tày tại xã Ea Drông.
Đáng lưu ý, lời khấn và trình tự Lễ cúng bến nước vẫn có nguy cơ mai một, dù nghi lễ còn được duy trì. Danh mục cũng ghi nhận bộ 14 sắc phong chữ Hán Nôm, có niên đại từ năm 1596 đến năm 1909, hiện lưu giữ tại Di tích lịch sử quốc gia Mộ và Đền thờ Lương Văn Chánh. Kiểm kê không tự nó bảo đảm di sản được truyền lại, nhưng tạo cơ sở để cơ quan quản lý biết rõ cần bảo vệ điều gì, ở đâu và trong tình trạng nào. Tỉnh giao ngành văn hóa công bố danh mục, số hóa và lưu trữ hồ sơ, thường xuyên rà soát hiện trạng; chính quyền địa phương phối hợp với cộng đồng để tuyên truyền, bảo vệ và trao truyền.
Hai hướng cần bổ trợ cho nhau
So sánh hai địa phương cho thấy hai mắt xích của cùng một nhiệm vụ. Cà Mau nhấn mạnh phát huy di sản gắn với sinh kế: du lịch cộng đồng, sản phẩm văn hóa và hoạt động do đồng bào làm chủ. Đắk Lắk tập trung ghi nhận, cập nhật để di sản địa phương có căn cứ quản lý, bảo tồn và phát huy. Một bên hướng nhiều hơn đến cách di sản tiếp tục sống trong đời thường; bên kia củng cố nền tảng hồ sơ để những giá trị có nguy cơ mất dấu được nhận diện. Không nên xem đây là lựa chọn đối lập: kiểm kê giúp xác định ưu tiên, còn sinh kế và trao truyền giúp bảo tồn trở thành thực hành thực tế.
Thách thức của Cà Mau là biến chỉ tiêu số hóa, phục dựng và du lịch thành quyền chủ động cùng lợi ích rõ ràng cho cộng đồng. Với Đắk Lắk, bước tiếp theo phải vượt khỏi việc bổ sung tên vào danh mục, bằng hoạt động bảo vệ và truyền dạy phù hợp với từng di sản. Bảo tồn di sản sẽ thuyết phục hơn khi hồ sơ được cập nhật, nghệ nhân có điều kiện trao truyền và người dân có vai trò quyết định trong cách di sản được giới thiệu. Kết hợp được nhận diện với thực hành và sinh kế, hai hướng làm này mới có thể biến cam kết gìn giữ thành sức sống văn hóa lâu dài.
