Đã gần cuối chặng đường, nhưng chưa đến đích
Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) là khuôn khổ mà ASEAN và Trung Quốc đàm phán nhằm thúc đẩy kiềm chế, giảm nguy cơ va chạm và ngăn sự cố trên vùng biển tranh chấp leo thang thành xung đột. Sau cuộc họp các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN tại Philippines ngày 14/11, Ngoại trưởng Malaysia Mohamad Hasan nói tiến trình đàm phán COC đã bước vào giai đoạn cuối; theo ông, gần 90% thuật ngữ, đoạn văn và câu chữ trong dự thảo đã được nhất trí.
Tuy nhiên, tín hiệu lạc quan ấy không đồng nghĩa văn kiện sắp được ký. Một ngày trước đó, ba nhà ngoại giao Đông Nam Á am hiểu hồ sơ cho biết hai bên mới tạm thống nhất khoảng 80% nội dung và khó hoàn tất COC trong năm 2026. Hai con số phản ánh những cách đo hoặc thời điểm đánh giá khác nhau, chứ không xóa được thực tế rằng các vấn đề còn lại là những điểm khó nhất. Tiến trình có thể ở chặng cuối về khối lượng câu chữ, nhưng vẫn còn xa đồng thuận chính trị đủ để chốt văn bản.

Khoảng cách nằm ở những điều khoản có sức nặng
Các bất đồng còn lại không phải phần phụ có thể giải quyết bằng biên tập. Những nhà ngoại giao được dẫn lời nêu ba nút thắt: phạm vi địa lý COC sẽ điều chỉnh, cách hiểu các thuật ngữ nhạy cảm và việc văn kiện có tính ràng buộc pháp lý hay không. Mỗi lựa chọn đều quyết định giới hạn áp dụng của Bộ Quy tắc ứng xử và mức độ cam kết mà các bên phải thực hiện.
Đây là lý do tỷ lệ thống nhất cao chưa đủ bảo đảm thỏa thuận. Một văn bản có thể gần hoàn chỉnh về câu chữ nhưng vẫn thiếu đồng thuận ở các điều khoản định hình phạm vi và hiệu lực. Ngoại trưởng Malaysia cũng thừa nhận các bên còn phải tìm tiếng nói chung về những vấn đề nhạy cảm. Vì vậy, mô tả đàm phán là có tiến triển đáng kể hoàn toàn có thể song hành với kết luận rằng COC chưa sẵn sàng để hoàn tất.

Mục tiêu năm 2026 hụt nhịp, thương lượng sẽ tiếp tục
ASEAN và Trung Quốc bắt đầu đàm phán COC từ năm 2005, rồi thống nhất đẩy nhanh tiến trình vào năm 2023 với mục tiêu hoàn tất trong năm 2026. Philippines, nước giữ chức Chủ tịch ASEAN năm nay, đã thúc đẩy các cuộc họp diễn ra thường xuyên hơn, ít nhất mỗi tháng một lần; Trung Quốc và Malaysia cũng đồng chủ trì ít nhất 10 vòng đàm phán quan trọng trong năm nay. Dẫu vậy, nhịp họp dày hơn không thể tự thay thế thỏa hiệp về những điểm cốt lõi.
Do đó, mục tiêu hoàn tất trong năm 2026 khó đạt, dù tiến trình vẫn được thúc đẩy và các bên chưa từ bỏ thương lượng. Những vấn đề về Biển Đông và việc xây dựng một COC thực chất, hiệu quả, phù hợp với luật pháp quốc tế dự kiến được bàn tại Hội nghị Cấp cao ASEAN ở Manila. Đàm phán sẽ tiếp tục trong năm tới khi Singapore đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN.

Thước đo không chỉ là tỷ lệ phần trăm
Điều đáng chú ý không phải là tranh luận con số gần 90% hay khoảng 80%, mà là phần còn lại có thể quyết định COC mạnh đến đâu. Bộ Quy tắc ứng xử được kỳ vọng kế thừa và cụ thể hóa những nguyên tắc kiềm chế, giải quyết hòa bình và xây dựng lòng tin trong Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông. Nếu phạm vi áp dụng và tính ràng buộc vẫn chưa rõ, một văn bản gần hoàn chỉnh vẫn có thể để lại khoảng trống trong cách các bên xử lý bất đồng.
Việc lỡ hạn năm 2026 vì thế không chỉ là chậm tiến độ trên lịch. Nó cho thấy ASEAN Trung Quốc vẫn chưa thống nhất được mức độ cam kết cần thiết cho một khuôn khổ có ý nghĩa thực tế. Kết luận hợp lý lúc này là đàm phán đã tiến xa, nhưng chưa đủ để tuyên bố thắng lợi: giá trị của COC sẽ phụ thuộc vào cách giải quyết những điểm nhạy cảm còn tồn tại, không phải tỷ lệ dự thảo đã được thông qua.







