Đồng thuận về số lượng chưa đồng nghĩa thỏa thuận đã hoàn tất
Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) là khuôn khổ mà ASEAN và Trung Quốc đàm phán nhằm thúc đẩy kiềm chế, giảm nguy cơ va chạm và ngăn sự cố trên biển leo thang thành xung đột. Ngày 11/11/2026, ba nhà ngoại giao Đông Nam Á am hiểu tiến trình cho biết hai bên tạm thống nhất khoảng 80% nội dung, nhưng khó hoàn tất văn kiện trong năm như mục tiêu đã đặt ra. Con số này đáng kể, song không nên nhầm với một thỏa thuận gần như đã xong: phần còn lại có thể chứa những lựa chọn quyết định COC sẽ điều chỉnh điều gì và có thể buộc các bên thực hiện đến đâu. Vì vậy, tiến triển về số điều khoản không xóa được khoảng cách giữa đồng thuận sơ bộ và văn bản đủ chặt chẽ để ký kết.
Các nguồn được cung cấp đều nêu mức khoảng 80%, chứ không xác nhận những tỷ lệ khác như 77% hay gần 90%. Giá trị của con số không nằm ở việc làm tiến trình trông gần đích hơn, mà ở câu hỏi các bên đã thống nhất những phần nào và phần bất đồng còn lại có thể làm suy yếu toàn bộ thỏa thuận hay không.

Những điều khoản quyết định vẫn còn bỏ ngỏ
Sau vòng đàm phán cuối cùng trong tháng 10, các nhà ngoại giao nêu ba nút thắt chính: phạm vi địa lý COC sẽ bao phủ, cách hiểu các thuật ngữ nhạy cảm và tính ràng buộc pháp lý của văn kiện. Đây không phải chi tiết kỹ thuật có thể gác lại. Phạm vi địa lý không rõ có thể khiến các bên bất đồng về nơi quy tắc được áp dụng; thuật ngữ mơ hồ dễ dẫn đến cách diễn giải trái ngược. Còn nếu COC chỉ là cam kết chính trị tự nguyện, sức ép buộc các bên tuân thủ sẽ hạn chế. Ngược lại, văn kiện có tính pháp lý cao hơn có thể đặt ra nghĩa vụ cụ thể và kéo theo những thủ tục phê chuẩn trong nước. Với các bên có tranh chấp chủ quyền, mỗi lựa chọn đều chạm tới lợi ích và dư địa hành động trên biển.
COC cũng không được xem là công cụ phân xử chủ quyền. Theo nội dung về định hướng văn kiện, quy tắc này dự kiến bổ sung hướng dẫn cụ thể cho DOC năm 2002, đồng thời thúc đẩy hợp tác hàng hải và quản lý bất đồng, thay vì giải quyết tranh chấp lãnh thổ. Chính giới hạn đó càng khiến câu chữ về phạm vi và nghĩa vụ trở nên quan trọng: một quy tắc quản lý hành vi chỉ hữu ích khi các bên hiểu rõ nó áp dụng ở đâu và đòi hỏi điều gì.

Mục tiêu năm 2026 lỡ hẹn, đàm phán chuyển sang năm 2027
ASEAN và Trung Quốc khởi động đàm phán COC từ năm 2005; đến năm 2023, hai bên nhất trí đẩy nhanh tiến trình và đặt mục tiêu hoàn tất trong năm 2026. Philippines thúc đẩy họp thường xuyên hơn khi giữ chức Chủ tịch ASEAN, còn Trung Quốc và Malaysia đồng chủ trì ít nhất 10 vòng đàm phán lớn trong năm. Nhưng nhịp họp dày hơn không thể tự thay thế thỏa hiệp chính trị về những vấn đề cốt lõi. Sau khi mục tiêu năm 2026 không đạt, các bên dự kiến tiếp tục thương lượng trong năm 2027, khi Singapore đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN. Việc chuyển tiếp này giúp duy trì tiến trình, nhưng cũng cho thấy thời hạn chính trị không đủ sức hóa giải khác biệt.
Sự trì hoãn kéo dài khiến Biển Đông tiếp tục thiếu một bộ quy tắc hoàn chỉnh được hai bên chấp thuận. DOC đã đặt nền tảng về kiềm chế và giải quyết tranh chấp hòa bình, nhưng COC được kỳ vọng cụ thể hóa các nguyên tắc ấy. Nếu đàm phán cứ dừng ở đồng thuận tạm thời, khoảng trống giữa nguyên tắc chung và hướng dẫn hành xử cụ thể vẫn còn. Nhà phân tích địa chính trị Julio Amador III nhận định COC khó có thể tự mình bảo đảm các cam kết được thực hiện; điều đó càng nhấn mạnh rằng chậm trễ không phải lý do để hạ thấp tiêu chuẩn, mà là lời cảnh báo về nhu cầu có cơ chế rõ ràng và đáng tin.

Một bộ quy tắc có giá trị hơn một văn kiện ký cho kịp hạn
COC không thể ngăn mọi hành vi gây căng thẳng, nhưng một văn kiện mơ hồ, thiếu tính ràng buộc hoặc không có cơ chế giám sát cũng khó tạo ra sức kiềm chế đáng kể. Do đó, hoàn tất nhanh không nên trở thành thước đo duy nhất cho thành công của đàm phán COC. Nếu ASEAN Trung Quốc chỉ khép lại văn bản bằng cách né tránh các câu hỏi về phạm vi, nghĩa vụ và cách hiểu thuật ngữ, thỏa thuận có thể đạt chữ ký mà thiếu khả năng định hướng hành vi khi xảy ra va chạm. Ngược lại, tiếp tục thương lượng để làm rõ những điểm này là cần thiết, dù phải chấp nhận mục tiêu thời gian bị lỡ.
Kết luận nằm ở chỗ: khoảng 80% đồng thuận là dấu hiệu tiến triển, không phải bảo đảm rằng phần còn lại nhỏ hay dễ xử lý. Trì hoãn làm chậm nỗ lực thiết lập quy tắc ứng xử ở Biển Đông, nhưng một COC yếu sẽ chỉ thay thế khoảng trống bằng những cam kết khó kiểm chứng. ASEAN và Trung Quốc cần ưu tiên văn kiện đủ rõ về phạm vi, đủ cụ thể về nghĩa vụ và có cơ sở thực thi; khi ấy, việc hoàn tất mới có ý nghĩa vượt ra ngoài một mốc đàm phán.







