Từ làm nhiều sang tạo giá trị cao
Nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu là quá trình chuyển từ sản xuất chủ yếu dựa vào sản lượng sang tạo ra hàng hóa có giá trị gia tăng, chất lượng và sức cạnh tranh cao hơn. Đây không còn là lựa chọn xa vời với Việt Nam và ASEAN, mà là yêu cầu để duy trì cơ hội trong các mạng lưới sản xuất quốc tế.
Ngày 3-11, bên lề Hội nghị Fortune Southeast Asia 500 năm 2026 tại TP.HCM, ông Thammasak Sethaudom, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Điều hành SCG, kêu gọi các nền kinh tế trong khu vực chuyển trọng tâm từ sản lượng sang sản phẩm có giá trị gia tăng cao, chất lượng tốt nhưng vẫn giữ chi phí hợp lý. Nhận định này đáng chú ý vì mở rộng câu chuyện cạnh tranh: lợi thế không thể chỉ nằm ở nhân công hay quy mô nhà máy. Nếu doanh nghiệp Việt Nam tiếp tục nhận những công đoạn giá trị thấp, tăng trưởng sản lượng sẽ không tự động đưa họ lên nấc cao hơn.
Thách thức là biến mục tiêu ấy thành năng lực thiết kế, kiểm soát chất lượng và đổi mới sản phẩm ngay trong doanh nghiệp. Đây là bước chuyển đòi hỏi đầu tư dài hạn, nhưng trì hoãn có thể khiến doanh nghiệp bị khóa vào vai trò gia công khi tiêu chuẩn và kỳ vọng của khách hàng ngày một cao.
AI trong sản xuất phải đi vào dây chuyền
AI chỉ tạo khác biệt về năng suất khi được đưa khỏi phạm vi hỗ trợ văn phòng để tham gia vào thiết kế sản phẩm và vận hành nhà máy. Theo ông Thammasak, doanh nghiệp cần đẩy mạnh tự động hóa, robot công nghiệp và AI; kết hợp các công nghệ này có thể tối ưu thiết kế, quy trình sản xuất và chất lượng. Đây là hướng đi thực tế hơn việc xem AI như một công cụ trình diễn: giá trị nằm ở sản phẩm tốt hơn, lỗi ít hơn và quy trình hiệu quả hơn.
Cơ hội không chỉ dành cho tập đoàn lớn. Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể dùng AI trong sản xuất và robot để thu hẹp khoảng cách năng lực, nhưng cần chọn bài toán cụ thể, thử nghiệm ở quy mô phù hợp rồi mới mở rộng. Lãnh đạo SCG khuyến khích nhóm doanh nghiệp này chủ động tìm hiểu công nghệ trong 5-10 năm tới.
Việc chia sẻ kinh nghiệm cũng có thể giảm rào cản ban đầu. Sáng kiến Go Together của SCG đưa các giải pháp đã thử nghiệm đến doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhằm tiết kiệm chi phí và rút ngắn thời gian chuyển đổi công nghệ. Tuy nhiên, công nghệ không thay thế được kỹ năng của người lao động hay quản trị tốt; thiếu hai nền tảng ấy, đầu tư máy móc dễ trở thành chi phí mà chưa tạo ra năng suất.
Chuyển đổi xanh là điều kiện cạnh tranh
Chuyển đổi xanh không nên bị xem là khoản việc làm thêm sau khi nhà máy đã mở rộng. Khi các thị trường lớn như Liên minh châu Âu và Trung Quốc đặt yêu cầu cao hơn về phát triển bền vững, giảm phát thải và đầu tư nghiên cứu, phát triển đang trở thành một phần của năng lực tiếp cận thị trường. Doanh nghiệp chậm nâng cấp có thể mất cơ hội bán hàng, dù vẫn sản xuất được với chi phí thấp.
Điều này cũng làm thay đổi cách tính hiệu quả đầu tư. Với những khoản đầu tư có vòng đời 10-20 năm, chọn công nghệ rẻ nhưng chưa đáp ứng yêu cầu môi trường có thể buộc doanh nghiệp bỏ vốn chuyển đổi chỉ sau 3-5 năm. Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là chọn sản xuất xanh hay kiểm soát chi phí, mà là thiết kế quy trình để theo đuổi cả hai.
Các dự án của SCG tại Việt Nam phản ánh hướng dịch chuyển ấy: khoản đầu tư mới được định hướng gắn với công nghệ tiên tiến, hiệu quả sản xuất và yêu cầu phát triển xanh. Dẫu vậy, một dự án riêng lẻ chưa đủ chứng minh toàn ngành đã chuyển đổi. Điều quan trọng là doanh nghiệp trong nước tiếp cận được công nghệ, vốn và tiêu chuẩn để biến mục tiêu giảm phát thải thành năng lực sản xuất phổ biến.
Liên kết ASEAN mới là đòn bẩy quy mô
Nỗ lực của từng nhà máy sẽ có giới hạn nếu các mắt xích trong khu vực không kết nối. Ông Thammasak đề xuất tăng cường liên kết ASEAN bằng cách nối mạng lưới sản xuất, chia sẻ công nghệ và hợp tác giữa doanh nghiệp, nhà cung cấp xuyên biên giới. Mỗi nền kinh tế có thể phát huy thế mạnh bổ trợ, giúp khu vực tạo ra chuỗi cung ứng có năng lực cạnh tranh và giá trị cao hơn.
Đây là hướng đi thuyết phục vì AI, nghiên cứu và chuyển đổi xanh đều đòi hỏi nguồn lực mà nhiều doanh nghiệp riêng lẻ khó tự xây dựng. Liên kết ASEAN có thể mở rộng cơ hội học hỏi và phối hợp sản xuất, nhưng chỉ hiệu quả khi việc chia sẻ công nghệ đi cùng tiêu chuẩn tương thích, niềm tin giữa đối tác và lợi ích rõ ràng cho nhà cung cấp địa phương.
Thông điệp của SCG vì thế nên được nhìn như lời kêu gọi hành động, không phải bảo đảm rằng nâng cấp sẽ tự diễn ra. Việt Nam cần biến hợp tác khu vực thành đơn hàng, năng lực kỹ thuật và sản phẩm có hàm lượng giá trị cao hơn. Khi AI được ứng dụng vào dây chuyền, chuyển đổi xanh gắn với quyết định đầu tư và liên kết ASEAN giúp các doanh nghiệp cùng tiến, cơ hội vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu mới trở nên thực chất.
