Miễn phí sách giáo khoa: bước ngoặt chính sách nhưng không đồng đều giữa các địa phương
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách giáo dục phổ thông trong đó Nhà nước mua sắm sách cho thư viện trường, học sinh và giáo viên được mượn dùng trong năm học rồi trả lại, qua đó giảm gánh nặng tài chính cho gia đình, thúc đẩy bình đẳng cơ hội học tập và khuyến khích sử dụng, quản lý sách như tài sản công bền vững. Theo Nghị quyết 71, mục tiêu là từ năm học 2029-2030, tất cả học sinh phổ thông trên toàn quốc được miễn phí sách giáo khoa thông qua mô hình thư viện dùng chung. Nhưng điều đáng nói là nhiều tỉnh, thành không chờ đến mốc này: lộ trình Hà Nội 2026, Nghệ An và Hải Phòng cho thấy sự chủ động nhưng cũng phơi bày chênh lệch năng lực ngân sách, khả năng chuẩn bị và ưu tiên chính sách. Phụ huynh vì thế không thể ngồi chờ “một ngày đẹp trời” cả nước áp dụng đồng loạt, mà phải hiểu rõ địa phương mình đang ở đâu trong cuộc chơi miễn phí sách giáo khoa.
Hà Nội: không chỉ miễn phí sách giáo khoa mà còn mở rộng hỗ trợ học sinh năm học mới
Tại Hà Nội, điểm nổi bật không phải là đi sớm hay muộn, mà là đi rộng: miễn phí sách giáo khoa gắn với cả một gói chính sách hỗ trợ học sinh năm học mới. Phó Chủ tịch UBND thành phố Vũ Thu Hà đã ký công văn yêu cầu các sở, ngành chuẩn bị điều kiện để thực hiện chính sách miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và các khoản hỗ trợ ngay từ đầu năm học 2026-2027. Các chính sách kèm theo gồm hỗ trợ học phí cho trẻ mầm non, học sinh phổ thông; hỗ trợ gạo, đồ dùng cá nhân và học phẩm cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú; hỗ trợ bữa ăn bán trú cho học sinh tiểu học. Đồng thời, Sở Y tế được giao hướng dẫn khám sức khỏe định kỳ cho trẻ dưới 6 tuổi và học sinh 6-18 tuổi tại các cơ sở giáo dục phổ thông. Đây là lựa chọn mang tính quan điểm: Hà Nội không xem miễn phí sách giáo khoa như một ưu đãi đơn lẻ, mà như mảnh ghép trong chính sách giáo dục phổ thông toàn diện, ưu tiên đối tượng chính sách và địa bàn khó khăn.
Điểm phụ huynh cần chú ý là lộ trình Hà Nội 2026 hiện đang được thiết kế: Sở Giáo dục và Đào tạo phải xây dựng kế hoạch triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa, phân kỳ theo từng năm học, từng cấp học, xác định đối tượng, nhu cầu, nguồn kinh phí và tiến độ, trình UBND thành phố phê duyệt trong tháng 8. Nói cách khác, từ nay đến khi kế hoạch được thông qua, phụ huynh cần theo dõi thông tin để biết con mình thuộc nhóm nào: được mượn sách miễn phí ngay hay phải chờ thêm một vài năm học. Đồng thời, cơ chế mượn – trả, quản lý sách như tài sản công, mua sắm tập trung hay phân cấp cho quận, xã và nhà trường cũng sẽ quyết định trải nghiệm thực tế: sách đủ, đúng chương trình, hay thiếu và phải mua bổ sung. Việc Hà Nội gắn miễn phí sách giáo khoa với hỗ trợ chi phí và chăm sóc sức khỏe cho học sinh cho thấy chính quyền muốn biến trường học thành nơi vừa giảm áp lực tiền bạc, vừa bảo vệ sức khỏe trẻ em.
Nghệ An và Hải Phòng: khác nhịp triển khai, cùng áp lực ngân sách và bài toán thực thi
Trong khi Hà Nội còn đang hoàn thiện kế hoạch, Nghệ An chọn cách đi từng bước nhưng khá quyết liệt: ngay từ năm học tới, tỉnh sẽ miễn phí sách giáo khoa cho học sinh thuộc diện ưu tiên. Năm học 2026-2027, Nghệ An có hơn 700.000 học sinh phổ thông, trong đó hơn 208.000 em thuộc đối tượng ưu tiên như con thương binh, liệt sĩ, trẻ mồ côi, học sinh hộ nghèo, cận nghèo, khuyết tật, vùng khó khăn, nội trú và các trường hợp có hoàn cảnh khó khăn khác. Tỉnh dự kiến cần hơn 80 tỷ đồng để mua sắm bổ sung sách giáo khoa mới và đặt mục tiêu hoàn thành cấp phát trước ngày 20/8 để học sinh có đủ sách vào năm học mới. Đây là lựa chọn mang tính “khoanh vùng”, chấp nhận chưa đạt 100% nhưng giúp nhóm yếu thế được hưởng lợi trước, đồng thời kiểm nghiệm mô hình thư viện dùng chung. Trong bối cảnh giá một bộ sách từ lớp 1 đến 12 dao động 155.000-284.000 đồng, giảm bình quân 13,3% so với năm ngoái, việc ưu tiên miễn phí cho những gia đình thu nhập thấp là động thái rất cụ thể nhằm giảm áp lực đầu năm học.
Ngược lại, Hải Phòng đặt mục tiêu cao hơn nhưng đi muộn hơn: thành phố dự kiến miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh giáo dục phổ thông từ năm học 2027-2028, sớm hơn 2 năm so với lộ trình chung cả nước nhưng không áp dụng ngay. Kinh phí trang bị ban đầu để đáp ứng nhu cầu sách miễn phí cho 100% học sinh và giáo viên được ước tính lên tới 241,517 tỷ đồng. Theo phương án đề xuất, mỗi học sinh sẽ được mượn một bộ sách đầy đủ, và mỗi giáo viên trực tiếp giảng dạy sẽ mượn một bộ sách gồm đủ các lớp trong cấp học của môn mình phụ trách. Hải Phòng thẳng thắn nêu lý do chưa triển khai từ năm học 2026-2027: việc mua sắm tập trung phải thực hiện từ tháng 6-7, trong khi đến tháng 7-8 học sinh lớp 10 mới hoàn tất tuyển sinh và đăng ký môn học lựa chọn, nếu mua sớm dễ dư thừa, lãng phí tài sản công; hơn nữa, nguồn kinh phí sự nghiệp giáo dục và kế hoạch đầu tư công trung hạn năm 2026 đã được phê duyệt nên khó điều chỉnh. Câu chuyện này cho thấy miễn phí sách giáo khoa không chỉ là ý chí chính trị, mà còn là bài toán kỹ thuật ngân sách và thời gian.
Từ lộ trình toàn quốc đến câu hỏi phụ huynh phải tự trả lời
Theo Nghị quyết 71 và các chính sách của Chính phủ, đến năm 2030, cả nước phải hoàn thành việc cung cấp miễn phí sách giáo khoa cho học sinh phổ thông, với mốc chính là năm học 2029-2030 áp dụng trên toàn quốc. Trước đó, Nghị định 271/2026/NĐ-CP đã quy định rõ: miễn phí sách giáo khoa cho học sinh phổ thông và người học ở các cơ sở giáo dục thực hiện các chương trình do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, bao gồm giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên cấp THCS, THPT và chương trình xóa mù chữ. Đồng thời, các địa phương có khả năng cân đối ngân sách hoặc xã hội hóa được khuyến khích thực hiện miễn phí sách giáo khoa sớm hơn. Kết quả là chúng ta đang thấy một bản đồ triển khai nhiều tốc độ: Nghệ An ưu tiên nhóm khó khăn từ năm học tới, Hải Phòng bao phủ toàn bộ học sinh từ 2027-2028, Hà Nội xây dựng lộ trình Hà Nội 2026 gắn với gói hỗ trợ học sinh năm học mới và chăm sóc sức khỏe. Dù nhìn ở góc độ nào, sự khác biệt thời gian triển khai phản ánh thực tế ngân sách, khả năng chuẩn bị và ưu tiên chính sách giáo dục phổ thông của từng địa phương.
Trong bối cảnh đó, phụ huynh không nên chỉ hỏi “khi nào miễn phí sách?”, mà phải trả lời thêm ba câu hỏi. Thứ nhất, địa phương mình đang áp dụng lộ trình nào: ưu tiên một số nhóm, hay tiến tới 100% học sinh, và từ năm học nào? Thứ hai, gia đình có thuộc diện chính sách được ưu tiên hay không, để chủ động làm hồ sơ, xác nhận trước kỳ mua sắm sách. Thứ ba, nhà trường đã chuẩn bị cơ chế mượn – trả và quản lý sách ra sao, để tránh tình trạng sách thiếu, hư hỏng, hoặc con phải mua thêm ngoài kế hoạch. Miễn phí sách giáo khoa là tin vui, nhưng nếu phụ huynh không chủ động nắm bắt lộ trình và yêu cầu minh bạch từ cơ sở giáo dục, lợi ích chính sách rất dễ bị “hao hụt” trên đường triển khai. Bây giờ không còn là chuyện “có miễn phí hay không”, mà là gia đình có đủ thông tin và tiếng nói để chính sách thực sự trở thành hỗ trợ thiết thực mỗi năm học mới.
