Miễn phí sách giáo khoa là gì và Hà Nội đang làm điều đó ra sao?
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách giáo dục trong đó Nhà nước dùng ngân sách mua sách giáo khoa, quản lý như tài sản công và cho toàn bộ học sinh phổ thông mượn sử dụng mà không thu tiền, giúp giảm chi phí học tập cho gia đình nhưng đồng thời đòi hỏi địa phương phải chuẩn bị kỹ về tài chính, đấu thầu và quản lý thư viện.
Hà Nội đang bước vào giai đoạn chuẩn bị cho một trong những chính sách giáo dục táo bạo nhất của mình: miễn phí sách giáo khoa theo lộ trình. Thay vì tuyên bố ồn ào rồi triển khai vội vàng, thành phố yêu cầu Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp Sở Tài chính và UBND các phường, xã xây dựng kế hoạch tổng thể, từ lộ trình phân kỳ theo từng năm học, từng cấp học đến xác định đối tượng, nhu cầu, nguồn kinh phí và phân công trách nhiệm cụ thể. Nói cách khác, đây không phải quyết định cảm tính mà là một bài toán ngân sách – tổ chức – công bằng xã hội được tính toán dài hơi.
Lộ trình, phạm vi và vì sao Hà Nội không làm ngay lập tức
Điểm đáng chú ý là Hà Nội không hứa miễn phí sách giáo khoa ngay trong năm học 2026-2027 mà chọn cách chuẩn bị có lộ trình. UBND thành phố yêu cầu Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng kế hoạch triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông, trong đó phải nêu rõ lộ trình và phương án phân kỳ theo từng năm học, từng cấp học, đối tượng hưởng lợi, nhu cầu và nguồn kinh phí, rồi trình UBND thành phố phê duyệt trong tháng 8 năm 2026. Điều này cho thấy thành phố đặt ưu tiên vào tính bền vững hơn là nhanh nhưng thiếu chắc chắn.
Một lý do quan trọng nằm ở Nghị định số 271/2026/NĐ-CP, văn bản xác định lộ trình miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh trên cả nước từ năm học 2029-2030; việc địa phương thực hiện sớm hơn chỉ là khuyến khích, không bắt buộc ngay từ năm học 2026-2027. Cùng lúc, Hà Nội đang phải lo cho hơn 1,8 triệu học sinh phổ thông – một quy mô khổng lồ đòi hỏi cân đối ngân sách và quyết định cụ thể của HĐND thành phố trong dự toán hằng năm. Nói thẳng, nếu không có tiền và không có thời gian chuẩn bị đấu thầu, in ấn, nhập kho trước các mốc thời gian đã quy định, mọi lời hứa miễn phí chỉ là khẩu hiệu.
Cơ chế mượn – trả và trách nhiệm của phường, xã
Hà Nội lựa chọn cơ chế “mượn – trả” thay vì cấp sách để học sinh sở hữu, đúng như Nghị định 271/2026/NĐ-CP quy định: sách được mua bằng ngân sách, quản lý như tài sản công, lưu tại thư viện trường; đầu năm học mỗi học sinh được mượn một bộ sách và phải trả lại khi kết thúc năm học để học sinh khóa sau tiếp tục sử dụng. Với hơn 1,8 triệu học sinh, đây là lựa chọn gần như bắt buộc nếu không muốn ngân sách bị đội lên vô hạn.
Tuy nhiên, để cơ chế này hoạt động, tuyến phường, xã không thể đứng ngoài cuộc. UBND thành phố giao Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với UBND các phường, xã và các cơ sở giáo dục rà soát, tổng hợp số lượng học sinh thuộc diện được hưởng chính sách, bao gồm cả học sinh các trường tư thục, đồng thời kiểm kê hiện trạng sách giáo khoa còn sử dụng được tại thư viện. Kết quả này là căn cứ để xây dựng dự toán kinh phí hằng năm và để UBND thành phố quyết định tổ chức mua sắm tập trung hay phân cấp cho Sở Giáo dục và Đào tạo, UBND phường, xã và các nhà trường tự mua sắm theo quy định đấu thầu. Trách nhiệm không chỉ nằm ở “Sở”, mà kéo dài đến từng địa bàn cụ thể.
Phụ huynh được giảm những khoản nào và sẽ tiết kiệm ra sao?
Đối với phụ huynh, câu hỏi thực tế nhất là: miễn phí sách giáo khoa giúp tiết kiệm bao nhiêu? Dù chưa có con số chính thức về chi phí sách, bức tranh tổng thể đã khá rõ: sách giáo khoa nằm trong nhóm chi tiêu cố định mỗi năm, đặc biệt nặng gánh với gia đình đông con hoặc thu nhập thấp. Khi Nhà nước mua và cho mượn miễn phí, phần chi này sẽ được chuyển từ túi phụ huynh sang ngân sách. Chi phí lớn tập trung vào lần mua ban đầu, các năm sau chỉ mua bổ sung cho số sách hỏng và một phần dự phòng, qua đó giảm áp lực lâu dài cho ngân sách mà vẫn giúp gia đình ổn định chi tiêu học tập.
Điều đáng mừng là miễn phí sách giáo khoa không đứng một mình. Thành phố yêu cầu thực hiện đúng các chính sách hỗ trợ đã ban hành, gồm hỗ trợ học phí cho trẻ em mầm non, học sinh phổ thông; hỗ trợ gạo, đồ dùng cá nhân và học phẩm cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú; hỗ trợ bữa ăn bán trú đối với học sinh tiểu học. Bên cạnh đó, vẫn duy trì hỗ trợ tiền ăn bán trú, đóng bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện cho một số đối tượng chính sách xã hội và tổ chức khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc cho trẻ em mầm non và học sinh phổ thông. Nói cách khác, miễn phí sách giáo khoa chỉ là một mắt xích trong chuỗi chính sách hỗ trợ học sinh phổ thông mà Hà Nội đang giữ cam kết.
Ý nghĩa xã hội và những việc cần làm để chính sách không “lỗi nhịp”
Nếu triển khai đúng lộ trình, miễn phí sách giáo khoa sẽ là bước tiếp theo trong tổng thể chính sách giáo dục của Hà Nội nhằm bảo đảm mọi học sinh có điều kiện học tập tốt hơn. Lợi ích không chỉ nằm ở tiền: cơ chế mượn – trả giúp hình thành ý thức giữ gìn sách vở, tôn trọng tài sản chung, đồng thời giảm lãng phí in ấn và góp phần bảo vệ môi trường. Về phía hệ thống, việc tập trung sách tại thư viện cũng mở cơ hội điều chuyển liên thông giữa trường thừa – thiếu, tránh cảnh nơi thiếu sách, nơi tồn kho.
Tuy vậy, để chính sách không “lỗi nhịp”, có ba thách thức cần được nhìn thẳng. Thứ nhất, tiến độ: UBND thành phố đặt mốc tháng 8 năm 2026 phải có kế hoạch hoàn chỉnh, nghĩa là các phường, xã và trường học phải nghiêm túc trong khâu thống kê, kiểm kê. Thứ hai, kỷ luật tài chính: Sở Giáo dục và Đào tạo, Sở Tài chính phải phối hợp để dự toán sát thực tế, tránh tình trạng thiếu – thừa cục bộ như chính lãnh đạo ngành giáo dục cảnh báo. Thứ ba, minh bạch và công bằng trong thụ hưởng: chính sách hỗ trợ phải được thực hiện đầy đủ, kịp thời, đúng đối tượng, công khai ngay từ đầu năm học. Nếu làm được, miễn phí sách giáo khoa sẽ không chỉ là khẩu hiệu đẹp mà là thay đổi cụ thể trong đời sống của từng gia đình.
