Tín hiệu chiến lược: JBIC chọn truyền tải điện và AZEC làm điểm rơi
Chủ đề “Nhật Bản hỗ trợ tài chính phát triển năng lượng Việt Nam” đề cập đến cách Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JBIC) dùng vốn, công nghệ và cơ chế hợp tác khu vực để giúp Việt Nam xây dựng hệ thống năng lượng an toàn, ổn định, bền vững, gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 và tăng cường an ninh năng lượng trong ASEAN. Trọng tâm không còn là vài nhà máy điện lẻ tẻ mà là kết nối lưới và phối hợp chính sách ở tầm khu vực.
Điểm đáng chú ý nhất trong chuyến thăm của Chủ tịch JBIC Maeda Tadashi là việc ngân hàng này cùng một ngân hàng thương mại Việt Nam triển khai khoản tài chính để xây dựng hệ thống truyền tải điện trong cơ chế Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng 0 (AZEC). Việc JBIC nhấn mạnh ưu tiên các dự án truyền tải điện giữa các nước ASEAN cho thấy ngân hàng nhìn xa hơn nhu cầu công suất phát đơn lẻ, hướng đến một mạng lưới khu vực có khả năng chia sẻ nguồn lực và rủi ro. Đây là lựa chọn khôn ngoan: nếu lưới yếu và thiếu liên kết, mọi tham vọng năng lượng tái tạo chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Hợp tác Việt Nam – Nhật Bản: Từ đối tác chiến lược đến kiến trúc sư hệ thống năng lượng mới
Làm năng lượng trong giai đoạn bất định hiện nay mà không có một đối tác dài hơi là sai lầm; Việt Nam chọn Nhật Bản và ngược lại, JBIC đang chứng minh lựa chọn ấy là có lý. Khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh quan hệ Việt Nam – Nhật Bản đã được nâng lên Đối tác chiến lược toàn diện với tin cậy chính trị cao và hợp tác kinh tế là trụ cột, ông đồng thời đặt kỳ vọng JBIC tiếp tục là “cầu nối” huy động nguồn lực tài chính, công nghệ Nhật Bản cho các nhu cầu phát triển mới của Việt Nam.
Điểm then chốt là cách hai bên định nghĩa an ninh năng lượng bền vững: không chỉ là đủ điện, mà là hệ thống năng lượng an toàn, ổn định, linh hoạt, có khả năng chống chịu trước các cú sốc, chi phí hợp lý và ngày càng xanh hơn. Điều này đòi hỏi JBIC hỗ trợ không chỉ tiền mà cả kinh nghiệm, từ phát triển trung tâm tài chính cho tới thúc đẩy các tổ chức tài chính Nhật Bản tham gia những trung tâm tài chính mới ở Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng. Nói cách khác, hợp tác Việt Nam Nhật Bản trong năng lượng đang dịch chuyển từ kiểu “nhà tài trợ – bên nhận” sang đồng thiết kế cấu trúc phát triển dài hạn.
JBIC kết nối doanh nghiệp Nhật vào các dự án năng lượng Việt Nam: Không chỉ là chuyện vốn
Nếu xem JBIC chỉ là một ngân hàng cấp vốn, ta sẽ bỏ lỡ vai trò quan trọng nhất của họ: người thiết kế hệ sinh thái đầu tư. Trong cuộc làm việc với Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị, phía Việt Nam đã đề nghị JBIC hỗ trợ kết nối các nhà đầu tư, doanh nghiệp Nhật Bản có năng lực tài chính và công nghệ tham gia các dự án phát triển năng lượng, nâng cấp lưới truyền tải và phát triển nguồn năng lượng tái tạo quy mô lớn. Đây là yêu cầu rất cụ thể: không cần thêm lời khuyên chung chung, mà cần nhà đầu tư thật, công nghệ thật.
Về phía JBIC, Chủ tịch Maeda Tadashi khẳng định ngân hàng coi trọng thị trường Việt Nam và mong muốn phối hợp chặt với các cơ quan, doanh nghiệp Việt Nam để thúc đẩy những dự án hợp tác cụ thể. Tuyên bố này chỉ có ý nghĩa nếu JBIC tiếp tục ràng buộc dòng vốn với tiêu chuẩn công nghệ cao và quản trị nghiêm, tránh biến hỗ trợ tài chính thành cuộc đua mở rộng công suất phát chạy theo ngắn hạn. Một câu trích dẫn đáng nhớ là: “JBIC ưu tiên triển khai các dự án mới trong lĩnh vực truyền tải điện giữa các nước ASEAN” – ưu tiên đó, nếu được thực thi, sẽ đặt Việt Nam ở trung tâm mạng lưới khu vực.
AZEC, POWERR Asia và chiến lược ASEAN: An ninh năng lượng phải mang tính khu vực
Sai lầm lớn nhất trong hoạch định năng lượng hiện nay là nghĩ trong biên giới quốc gia. Hợp tác Việt Nam – Nhật Bản trong AZEC và POWERR Asia là lời đáp rõ ràng cho tư duy đó. Về hợp tác năng lượng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị JBIC thúc đẩy triển khai thực chất các dự án trong khuôn khổ Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng 0 (AZEC) và tăng cường trao đổi về khả năng hợp tác trong khuôn khổ POWERR Asia, trong đó có việc xây dựng kho dự trữ năng lượng chiến lược. Đây không phải chi tiết kỹ thuật; đó là nền tảng cho an ninh năng lượng bền vững của cả khu vực.
Theo định hướng của JBIC, ưu tiên truyền tải điện giữa các nước ASEAN không chỉ là câu chuyện hạ tầng mà là chiến lược khu vực để tăng cường an ninh năng lượng. Khi lưới điện liên kết tốt, các nước có thể “chia sẻ” công suất dự phòng, cân bằng phụ tải và tận dụng khác biệt về cơ cấu nguồn. Với Việt Nam, điều này phù hợp với mục tiêu thu hút đầu tư chất lượng cao để xây dựng các chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu cao, tăng cường hợp tác về năng lượng và tài chính cho phát triển. Nói thẳng: không kết nối khu vực, Việt Nam sẽ phải tự gánh một chi phí an ninh năng lượng cao hơn nhiều.
Đối thoại chiến lược và bài toán tiếp theo: Việt Nam phải chủ động đặt đề bài
Dòng vốn tốt chưa chắc tạo ra dự án tốt nếu thiếu một “bản thiết kế” chính sách rõ ràng. Việc thiết lập Đối thoại chiến lược giữa Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương và JBIC là bước đi đúng vì biến trao đổi chính sách thành cơ chế thường xuyên, chứ không chỉ là các chuyến thăm xã giao. Theo báo cáo với lãnh đạo Việt Nam, Chủ tịch Maeda Tadashi cho biết JBIC sẽ cùng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tổ chức Đối thoại chính sách lần đầu tiên trong chuyến thăm lần này. Đây là cơ hội để Việt Nam “đặt đề bài” dài hạn, thay vì chạy theo từng dự án.
Trong thời gian tới, phía Việt Nam đề nghị tiếp tục duy trì Đối thoại chiến lược như một cơ chế trao đổi thường xuyên về các vấn đề phát triển dài hạn, tăng cường trao đổi về những chuyển dịch lớn của kinh tế thế giới, tác động tới chiến lược phát triển của hai nước, đồng thời thúc đẩy hợp tác mạnh hơn về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và các ngành công nghiệp chiến lược. Nếu biết tận dụng kênh này, Việt Nam có thể biến hợp tác năng lượng với Nhật Bản thành trụ cột của một chiến lược an ninh năng lượng bền vững: lưới điện hiện đại, kết nối ASEAN, vốn dài hạn gắn với chuyển đổi xanh và cộng đồng doanh nghiệp Nhật Bản tham gia sâu vào các dự án năng lượng chất lượng cao.
