Từ “Bình dân học vụ số” đến phong trào cầm tay chỉ việc ở vùng sâu
Phong trào “cầm tay chỉ việc” phổ cập kỹ năng số vùng sâu là cách các cán bộ cơ sở, đoàn viên và tổ công nghệ số cộng đồng trực tiếp kèm người dân thao tác trên điện thoại thông minh, dịch vụ công trực tuyến và nền tảng số, giúp công nghệ trở nên dễ hiểu, dễ dùng, từng bước thu hẹp khoảng cách số giữa vùng thuận lợi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số thông qua các bước hướng dẫn nhỏ, lặp lại và gắn với nhu cầu đời sống hằng ngày.
Điểm đáng nói trong cách tiếp cận hiện nay là tinh thần bình dân: không bắt đầu bằng những khẩu hiệu lớn, mà bằng việc giúp người dân vùng sâu sử dụng điện thoại thông minh, nộp hồ sơ trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, nhận diện thủ đoạn lừa đảo và khai thác nền tảng số phục vụ sản xuất, kinh doanh. Khi một người dân có thể tự hoàn thành thủ tục trên điện thoại, một tiểu thương biết nhận thanh toán qua mã QR, một hộ sản xuất biết giới thiệu nông sản trên mạng, hay một người cao tuổi biết tránh đường dẫn lừa đảo, chuyển đổi số đã tạo ra giá trị cụ thể. Điều này cho thấy phổ cập công nghệ muốn có tác động bền vững thì phải bám sát đời sống, chứ không thể chỉ là chiến dịch tuyên truyền trên giấy.
Cán bộ cơ sở và tình nguyện viên số hóa: Lực lượng tuyến đầu của phổ cập công nghệ
Nếu coi hạ tầng mạng là con đường, thì cán bộ cơ sở, đoàn viên và tổ công nghệ số cộng đồng chính là những người dẫn đường đến với đồng bào dân tộc thiểu số. Ở nhiều xã vùng sâu, khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến của người dân đang từng bước cải thiện nhưng chưa đồng đều; hạn chế về kỹ năng số, chất lượng internet và tâm lý e ngại công nghệ vẫn là những trở ngại rõ ràng. Trong bối cảnh đó, những tình nguyện viên số hóa đóng vai trò thay đổi cuộc chơi: họ đến từng bon, từng thôn, thậm chí từng hộ gia đình, kiên trì giải thích, thao tác cùng, sửa từng lỗi bấm nhầm trên màn hình.
Tuyên Quang hiện duy trì 3.926 Tổ công nghệ số cộng đồng với hơn 20.250 thành viên, phủ khắp 100% xã, phường, thôn và tổ dân phố. Đây không phải con số để trưng bày mà là mạng lưới những “giáo viên số” gần dân, trực tiếp kết nối chủ trương chuyển đổi số với từng cộng đồng dân cư. Ở một xã vùng sâu, 34 đoàn viên tham gia các Tổ công nghệ số cộng đồng, cùng cán bộ cơ sở đến với người dân, hỗ trợ những kỹ năng cơ bản và hướng dẫn cách tiếp cận các dịch vụ trên môi trường điện tử. Thực tế cho thấy, khi người am hiểu công nghệ có mặt ngay tại thôn, tổ dân phố, mọi vướng mắc được xử lý kịp thời, biến chuyển đổi số từ khẩu hiệu thành dịch vụ công thuận tiện và dễ tiếp cận.
Sức mạnh của những thao tác nhỏ trong đào tạo kỹ năng số vùng sâu
Ở vùng sâu, bước vào môi trường số của đồng bào dân tộc thiểu số bắt đầu từ những thao tác rất nhỏ: một lần học cách mở điện thoại, một lần quét mã QR, một lần gõ mật khẩu không sai. Câu chuyện người đàn ông lớn tuổi ở bon Jăng Kriêng từng nhất quyết không học vì cho rằng mình đã quá tuổi để dùng công nghệ, nhưng sau vài ngày cầm tay chỉ việc đã biết tự xem thông tin, chuyển khoản mua đồ rồi vui vẻ bảo “giờ thấy mình cũng theo kịp thời đại”, cho thấy sức mạnh của cách tiếp cận kiên trì, tôn trọng nhịp học của từng người.
Nội dung hướng dẫn thường bắt đầu từ kết nối mạng, cài đặt và sử dụng ứng dụng, tạo tài khoản, tra cứu thông tin; sau đó mới mở rộng sang dịch vụ công trực tuyến, định danh điện tử, thanh toán số, mua bán trên nền tảng thương mại điện tử và bảo vệ thông tin cá nhân. Người hướng dẫn làm mẫu một lần, người dân thực hành nhiều lần; thao tác chưa đúng được chỉ lại ngay. Chính chuỗi bước nhỏ, lặp lại này đang dần xây nền cho tiếp cận công nghệ bền vững: người dân không còn phụ thuộc hoàn toàn vào cán bộ, mà tự tin chủ động sử dụng các dịch vụ số gắn với đời sống, từ chuyện mùa màng, giá nông sản đến khám chữa bệnh, thanh toán hằng ngày.
Từ nhà văn hóa thôn đến từng hộ: phổ cập công nghệ gắn với đời sống
Điểm thuyết phục nhất của phong trào “cầm tay chỉ việc” là cách đưa việc học kỹ năng số vùng sâu tới đúng nơi người dân sinh sống, lao động, mua bán. Từ những buổi hướng dẫn tại nhà văn hóa thôn đến việc đến từng hộ gia đình, phương châm này đang giúp công nghệ trở nên dễ hiểu, dễ sử dụng, từng bước thu hẹp khoảng cách số ngay từ cơ sở. Ở một thôn vùng sâu, các buổi sinh hoạt cộng đồng buổi tối trở thành dịp để Tổ công nghệ số cộng đồng hướng dẫn người dân xem thông tin, theo dõi chính sách trên ứng dụng, thực hiện những thao tác cơ bản trên môi trường số.
Nhiều địa phương còn sáng tạo ra các mô hình như “Ngày thứ 5 số”, “Mỗi thôn một điểm hỗ trợ kỹ năng số”, “Gia đình ba thế hệ thạo số”, “Chợ phiên số - Nông thôn số”, hay “Mỗi đoàn viên - Một trợ lý số” để gắn học với làm, gắn công nghệ với sinh hoạt và giao dịch hằng ngày. Sau một năm triển khai, nhiều người dân đã sử dụng điện thoại thông minh để tiếp cận thông tin, làm thủ tục trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và dùng các nền tảng phục vụ học tập, sản xuất, kinh doanh. Đây là bằng chứng rõ ràng rằng phổ cập công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nó bám vào từng nếp sống, biến nhà văn hóa, chợ phiên, điểm sinh hoạt cộng đồng thành những “lớp học số” gần gũi.
Thách thức còn lại và hướng đi tiếp cho phổ cập kỹ năng số vùng sâu
Dù phong trào đã tạo chuyển biến, kết quả giữa các địa phương vẫn chưa đồng đều; kỹ năng số của một bộ phận người dân còn hạn chế; tỷ lệ sử dụng dịch vụ số ở một số nơi chưa cao. Toàn tỉnh còn 57 thôn lõm sóng di động, trong đó 22 thôn chưa có điện lưới quốc gia. Những con số này nhắc rằng phổ cập kỹ năng số là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì chứ không thể hoàn thành qua một đợt phát động. Nếu chỉ đào tạo đội ngũ rồi dừng lại, khoảng cách số sẽ quay trở lại rất nhanh; vì thế, cần duy trì sự hiện diện thường xuyên của tình nguyện viên số hóa ngay tại cơ sở.
Một điểm sáng là việc ban hành chính sách hỗ trợ Tổ công nghệ số cộng đồng giai đoạn 2026-2030, nhằm tạo điều kiện duy trì hoạt động, động viên lực lượng tham gia và nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ tại cơ sở. Doanh nghiệp viễn thông cũng được yêu cầu từng bước xóa vùng lõm sóng, cung cấp dịch vụ với chi phí phù hợp và hỗ trợ kỹ thuật. Cùng với đó, địa phương đang hướng tới xây dựng bộ tiêu chí đánh giá để theo dõi, biểu dương và nhân rộng cách làm hiệu quả. Bức tranh chung cho thấy: nếu chính sách, hạ tầng và những bàn tay kiên trì “cầm tay chỉ việc” tiếp tục song hành, kỹ năng số vùng sâu sẽ không còn là khái niệm xa lạ mà trở thành năng lực thực tế của từng người dân.
