Từ “đưa người tài về nước” đến kích hoạt trí tuệ kiều bào AI toàn cầu
Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu là sáng kiến mới nhằm kết nối bền vững cộng đồng chuyên gia AI người Việt trong nước và kiều bào, tạo cơ chế để họ cùng tham gia nghiên cứu, đào tạo, tư vấn chính sách và giải các bài toán thực tiễn về trí tuệ nhân tạo, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu đưa nhân tài hồi hương. Theo Quyết định số 3335/QĐ-BKHCN, Bộ Khoa học và Công nghệ đã chính thức thành lập và phát triển Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu ngày 02/8/2026, sau đó tổ chức phiên họp thành viên chủ chốt vào ngày 5/8/2026 để tham vấn giới khoa học về định hướng hoạt động của mạng lưới. Đây không phải một diễn đàn học thuật dừng ở mức trao đổi mà được thiết kế như mạng lưới chính thống, giữ vai trò kết nối nguồn lực chất lượng cao phục vụ chiến lược phát triển công nghệ AI quốc gia.
650.000 trí thức kiều bào: tài nguyên chiến lược chưa được khai thác đúng mức
Nếu phải chọn một lý do buộc Việt Nam phải thay đổi tư duy nhân tài, đó chính là quy mô và chất lượng của trí tuệ kiều bào. Cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài hiện có khoảng 6,5 triệu người tại hơn 130 quốc gia, vùng lãnh thổ, trong đó khoảng 650.000 người có trình độ từ đại học trở lên. Những năm gần đây, gần 2.000 chuyên gia, trí thức đã tham gia các mạng lưới và 5 mạng lưới đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, an ninh mạng, hàng không, vũ trụ và máy bay không người lái đã được hình thành. Tuy vậy, tiềm năng của đội ngũ này được đánh giá là chưa được phát huy tối đa do chưa có đủ không gian, môi trường và điều kiện để đóng góp. Nghị quyết số 23-NQ/TW về công tác người Việt Nam ở nước ngoài đánh dấu bước chuyển từ tư duy “vận động, tập hợp, chăm lo” sang đồng hành, kiến tạo cơ chế để kiều bào tham gia sâu hơn vào phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Đây là nền tảng chính trị quan trọng cho hướng tiếp cận mới với chuyên gia AI Việt Nam.
Mạng lưới AI toàn cầu: cơ chế bền vững cho chuyên gia AI Việt Nam
Điểm khác biệt cốt lõi của Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu nằm ở cách thiết kế cơ chế: thu hút, kết nối và duy trì sự tham gia lâu dài của chuyên gia AI Việt Nam trên toàn cầu chứ không chỉ mời cho đủ số lượng. Mạng lưới hướng tới kết nối các nhà khoa học, chuyên gia AI Việt Nam, nhà quản lý, doanh nhân trong nước và kiều bào có trình độ, kinh nghiệm, uy tín trong nghiên cứu, phát triển, ứng dụng, quản trị, thương mại hóa và hoạch định chính sách về AI. Mục tiêu tổng quát là hình thành cộng đồng chuyên gia trình độ cao trong lĩnh vực AI, có khả năng huy động hiệu quả tri thức trong nước và quốc tế phục vụ trực tiếp các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo gắn với những bài toán thực tiễn tại Việt Nam. Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, mạng lưới được tổ chức theo nguyên tắc mở, linh hoạt, tự nguyện, bảo đảm khả năng kết nối rộng rãi giữa chuyên gia và tổ chức trong nước lẫn quốc tế. Đây là bản thiết kế nhằm tránh “phong trào” ngắn hạn và xây dựng một cấu trúc cộng đồng lâu dài cho phát triển công nghệ AI.
Từ hồi hương nhân tài sang huy động trí tuệ Việt Nam toàn cầu
Hệ quy chiếu cũ của chính sách nhân tài thường xoay quanh câu hỏi làm sao để chuyên gia về nước; mạng lưới AI toàn cầu đang thuyết phục Việt Nam đặt câu hỏi khác: làm sao để trí tuệ Việt Nam ở khắp nơi đều có thể tạo giá trị cho đất nước. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh yếu tố thu hút nhà khoa học không chỉ là lương mà quan trọng hơn là môi trường để họ phát triển, làm việc với sinh viên, phòng thí nghiệm, dự án và đồng nghiệp. Ông khẳng định, nếu được vận hành hiệu quả, mạng lưới sẽ góp phần chuyển từ tư duy “đưa người tài về nước” sang tạo cơ chế để trí tuệ Việt Nam trên toàn cầu cùng đóng góp cho sự phát triển đất nước. Ở trụ cột đào tạo, mạng lưới sẽ là nền tảng để chuyên gia AI Việt Nam tham gia giảng dạy, tổ chức các khóa bồi dưỡng, cập nhật kiến thức AI, truyền cảm hứng cho thế hệ nghiên cứu mới trong bối cảnh Việt Nam vẫn thiếu đội ngũ được đào tạo chuyên sâu về AI. Ở trụ cột nghiên cứu, kỳ vọng là hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh để giải các bài toán công nghệ chiến lược về AI.
Ngân hàng bài toán quốc gia và bước tiếp theo cho chiến lược AI
Để kích hoạt trí tuệ kiều bào một cách thực chất, Việt Nam không thể chỉ dừng ở danh sách chuyên gia, mà phải đi tiếp tới cơ chế kết nối nhu cầu – giải pháp. Một trong những đề xuất tại hội thảo về mạng lưới trí thức công nghệ chiến lược là xây dựng “ngân hàng bài toán quốc gia” cùng các nền tảng số liên thông, kết nối trực tiếp nhu cầu của doanh nghiệp, địa phương với mạng lưới chuyên gia trên toàn cầu. Mô hình “Chuyến tàu công nghệ” với quy trình 5 bước: tiếp nhận nhu cầu – kết nối nguồn lực – hình thành dự án – triển khai – đánh giá và nhân rộng cũng được đưa ra như một cách tổ chức dòng công việc cho các nhóm chuyên gia. Về phía nhà nước, Quỹ Phát triển KH&CN Quốc gia được giao xây dựng và vận hành nền tảng số, cơ sở dữ liệu chuyên gia, đồng thời tiếp nhận nhu cầu tư vấn, nghiên cứu, phát triển, ứng dụng AI để kết nối với chuyên gia phù hợp. Sau khi hoàn thiện chương trình hoạt động, mạng lưới sẽ triển khai các nhiệm vụ trong năm 2026 và những năm tiếp theo, với kỳ vọng trở thành nền tảng kết nối hiệu quả cho hệ sinh thái phát triển công nghệ AI trong nước.
