Gian lận bằng AI: Từ phòng thi đến bài tập về nhà
Việc sinh viên gian lận AI là hiện tượng người học sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh hoặc thiết bị thông minh để làm thay, che giấu hay bóp méo nỗ lực học tập cá nhân trong bài tập, bài kiểm tra và kỳ thi, khiến kết quả đánh giá không còn phản ánh trung thực năng lực thực sự của họ.
Sự phổ biến của các công cụ AI tạo sinh như ChatGPT, Gemini hay Claude khiến ranh giới giữa “hỗ trợ học tập” và “gian lận học thuật” ngày càng mờ nhạt. Chỉ với vài câu lệnh, AI có thể viết bài luận, giải bài tập, lập trình hoặc tổng hợp tài liệu thay cho sinh viên. Điều này không chỉ diễn ra trong bài tập về nhà mà còn len vào phòng thi với các thiết bị đeo, kính và bút thông minh khó phát hiện. Thực tế, tại Việt Nam, dù chưa có số liệu chính thức, việc sinh viên lạm dụng AI để gian lận đã trở thành chủ đề mà nhiều trường đại học bàn luận sôi nổi và đầy lo ngại.
Theo một cảnh báo, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Bộ Công an đã nhiều lần nhấn mạnh nguy cơ sử dụng AI kết hợp thiết bị công nghệ cao trong các kỳ thi và yêu cầu tăng cường phòng ngừa, phát hiện, xử lý.
Hàn Quốc, Trung Quốc và thách thức chưa từng có trong phòng thi
Những gì đang diễn ra ở Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy sinh viên gian lận AI không còn là câu chuyện giả định. Cuối tháng 6, một thí sinh thi đầu vào trường y tại Đài Loan (Trung Quốc) bị phát hiện dùng kính AI khi giám thị thấy gọng kính tỏa nhiệt bất thường trong giờ làm bài. Cùng thời điểm, hai thí sinh Hàn Quốc dùng kính AI trong kỳ thi đánh giá năng lực tiếng Anh, và trước đó ba người khác đeo kính AI trong kỳ thi cấp chứng chỉ kỹ sư điện và kỹ sư hệ thống phòng cháy chữa cháy đã bị bắt quả tang.
Những vụ việc liên tiếp này cho thấy công nghệ gian lận dựa trên AI không còn là sản phẩm của trí tưởng tượng. Ở Trung Quốc, hơn 10 triệu thí sinh gaokao phải kiểm tra toàn bộ các loại kính trước khi vào phòng thi. Trong khi đó, bút thông minh tích hợp camera, cảm biến và mô-đun truyền dữ liệu khiến việc phát hiện càng khó, khi bề ngoài chúng giống hệt bút thường.
Trước áp lực đó, Bộ Giáo dục Hàn Quốc khẩn trương đưa kính AI vào danh mục vật dụng bị cấm trong phòng thi và yêu cầu giám thị tăng cường theo dõi biểu hiện bất thường của thí sinh. Trường Y Đại học Chung-Ang đã thông báo cấm kính AI từ năm 2025 và yêu cầu chú ý những gọng kính dày hoặc thí sinh thường xuyên chạm vào kính.
Khi thi viết không còn là lá chắn duy nhất
Phản xạ đầu tiên của nhiều người trước làn sóng sinh viên gian lận AI là kêu gọi quay lại thi viết trên giấy, thi trực tiếp, cấm mọi thiết bị. Nhưng cách nghĩ này vừa hoài cổ vừa thiếu thực tế. Trong bối cảnh AI đã hiện diện ở hầu hết môi trường học tập và làm việc, việc loại bỏ hoàn toàn công cụ này khỏi giảng đường là bất khả thi và đi ngược lại nhu cầu kỹ năng số của thị trường lao động.
Các chuyên gia chỉ ra rằng thi viết chỉ là một phần giải pháp. Quan trọng hơn là thiết kế đánh giá học tập mới, không chỉ đo khả năng ghi nhớ, mà đánh giá tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, sáng tạo và khả năng sử dụng AI có trách nhiệm. Khi AI có thể xử lý nhiều dạng bài thi truyền thống với độ chính xác cao, việc chỉ tăng cường phát hiện và ngăn chặn gian lận sẽ không đủ; hệ thống giáo dục cần các hình thức đánh giá nhấn mạnh lập luận, tranh luận và giải quyết vấn đề – những năng lực AI vẫn khó thay thế hoàn toàn.
Trong khi đó, việc phát hiện AI trong bài tập hầu như không chắc chắn: nhiều công cụ nhận diện hiện nay chỉ đưa ra xác suất, không thể khẳng định một bài viết có do AI tạo ra hay không. Điều này biến mọi tranh chấp thành “cuộc chiến suy đoán”, vừa thiếu công bằng cho sinh viên, vừa gây áp lực cho giảng viên.
Đại học đang thử nghiệm những đánh giá học tập mới
Để thoát khỏi vòng xoáy “AI gian lận – công cụ phát hiện – lại gian lận tinh vi hơn”, nhiều trường đại học đang đi theo hướng cải cách giáo dục đại học thông qua thay đổi cách đánh giá. Xu hướng nổi bật là giảm phụ thuộc vào bài luận hoặc bài làm ở nhà, tăng tỷ trọng thi vấn đáp, thuyết trình, bảo vệ đồ án, dự án nhóm và xử lý tình huống thực tế. Những hình thức này buộc người học phải trình bày trực tiếp suy nghĩ, cách lập luận, khả năng phản hồi câu hỏi tại chỗ – nơi AI khó thể thay thế.
Một số trường còn đánh giá xuyên suốt quá trình học, thay vì dồn toàn bộ trọng số vào một bài thi cuối kỳ. Điều này khiến việc “phó thác” toàn bộ cho AI trở nên khó hơn, vì người học phải thể hiện tiến bộ, phản hồi liên tục và tham gia hoạt động trên lớp. Ở chiều kỹ thuật, có trường nghiên cứu dùng thiết bị dò sóng điện từ bên cạnh máy dò kim loại truyền thống để phát hiện thiết bị AI ẩn giấu trong phòng thi. Đây không phải giải pháp hoàn hảo, nhưng cho thấy nỗ lực chuyển trọng tâm từ cấm đoán chung chung sang phát hiện AI trong bài tập và trong không gian thi cụ thể.
Xu hướng đáng chú ý khác là một số cơ sở đào tạo yêu cầu sinh viên công khai mức độ hỗ trợ của AI trong bài làm, tương tự quy định trích dẫn tài liệu tham khảo. Cách tiếp cận này coi AI là nguồn tham khảo cần minh bạch, thay vì “kẻ bị cấm” tuyệt đối, đồng thời tạo khuôn khổ đạo đức mới cho việc sử dụng công cụ số trong học thuật.
Từ cấm đoán sang dạy sử dụng AI có trách nhiệm
Ngay cả với các biện pháp kỹ thuật nghiêm ngặt, cuộc đua giữa AI và chống gian lận sẽ còn kéo dài. Công nghệ phát triển quá nhanh: kính AI không màn hình, điều khiển bằng giọng nói với gọng mỏng nhẹ khiến chúng gần như không khác kính thường; nhiều máy tính cầm tay tích hợp AI và camera đã xuất hiện; thậm chí kính áp tròng thông minh đang trong quá trình phát triển. Trong một thử nghiệm, một mẫu kính AI thương mại được dùng để làm bài thi kỹ thuật điện đã đạt điểm thuộc nhóm 5 người cao nhất trong lớp hơn 100 sinh viên, vượt xa mức trung bình.
Thực tế đó gửi đi một thông điệp rõ ràng: giáo dục đại học không thể chạy đua bằng cách “bịt mắt” AI. Bài toán không phải loại bỏ AI khỏi giảng đường, mà là thiết kế hệ thống đánh giá linh hoạt, bảo đảm trung thực học thuật, đồng thời dạy sinh viên cách sử dụng AI như công cụ hỗ trợ có trách nhiệm. Nếu các trường chỉ chăm chăm siết chặt quy định mà không thay đổi triết lý đánh giá, họ sẽ luôn đi sau một bước so với các thiết bị gian lận ngày càng tinh vi và khó nhận biết.
Câu hỏi không còn là “có cho dùng AI hay không”, mà là “chúng ta đánh giá cái gì” và “làm sao để kết quả phản ánh đúng con người, không chỉ thuật toán”. Câu trả lời, suy cho cùng, nằm ở những cải cách đánh giá học tập mới – nơi sinh viên phải chứng minh bản thân bằng tư duy, đối thoại và trải nghiệm, chứ không chỉ bằng bài viết sạch đẹp sinh ra từ một mô hình ngôn ngữ.
