Từ tiếp nhận công nghệ đến tái định hình giáo dục
AI trong giáo dục đại học là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ giảng dạy, học tập, nghiên cứu và quản trị, đồng thời xác định rõ những năng lực con người cần giữ vai trò chủ đạo. Đây không còn là lựa chọn công nghệ đơn thuần: khi AI xử lý ngày càng nhiều nhiệm vụ, câu hỏi cấp thiết là dùng nó vào mục đích nào và đại học cần giúp người học phát triển điều gì. Ngày 3/11, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Thanh Hoa đồng đăng cai hội thảo Giáo dục trực tuyến toàn cầu GMC 2026, bàn về tương lai hợp tác giữa con người và AI; sự kiện quy tụ gần 400 đại biểu trong nước và quốc tế. Quy mô tham dự cho thấy đây không phải cuộc tranh luận riêng của các nhà công nghệ. Quyết định hôm nay về chương trình học, quyền riêng tư và cách đánh giá sẽ tác động trực tiếp đến trải nghiệm của sinh viên.
Điểm đáng chú ý trong các trao đổi là yêu cầu chuyển trọng tâm từ truyền đạt kiến thức sang rèn khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, tư duy độc lập và sáng tạo. Khi AI có thể giải thích nội dung, xử lý dữ liệu và hỗ trợ giải quyết vấn đề, ghi nhớ câu trả lời không còn đủ để chứng minh người học đã hiểu. Đại học cần dạy sinh viên biết chất vấn kết quả do máy tạo ra, nhận ra giới hạn của chúng và chịu trách nhiệm cho quyết định của mình. Nếu chỉ đưa công cụ mới vào lớp mà vẫn giữ nguyên mục tiêu và cách học cũ, nhà trường có thể tăng mức độ sử dụng công nghệ mà không cải thiện năng lực. Thước đo phù hợp phải là tiến bộ thực chất của người học, không phải số ứng dụng được triển khai.
Đổi mới cách dạy phải đi cùng đổi mới đánh giá
Ứng dụng AI có trách nhiệm không thể tách khỏi đổi mới phương pháp dạy và cách đánh giá người học. Nếu bài tập chỉ yêu cầu tạo ra một câu trả lời chuẩn, công cụ AI có thể làm phần việc vốn được giao cho sinh viên, khiến kết quả khó phản ánh năng lực thật. Thay vào đó, giảng viên nên thiết kế hoạt động yêu cầu người học giải thích lựa chọn, trình bày quá trình lập luận, kiểm chứng nguồn và vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế. Các trường cũng cần điều chỉnh chương trình, kiểm tra, đánh giá và quản trị; đồng thời phát triển học liệu số, năng lực số và khả năng sử dụng AI có chuẩn mực. Đây không phải lời kêu gọi cấm AI trong học tập, mà là cách làm cho việc sử dụng nó có thể được nhìn nhận và đánh giá công bằng.
Đánh giá tốt hơn cũng đòi hỏi thay đổi vai trò giảng viên. AI có thể cá nhân hóa việc học và hỗ trợ xử lý thông tin, nhưng không thay thế được người thầy trong việc phát triển tư duy phản biện, trí tuệ cảm xúc và các giá trị nhân văn. Giảng viên cần hướng dẫn sinh viên dùng công cụ, nhận biết sai lệch và tự chịu trách nhiệm về sản phẩm học tập; nhà trường cần có quy định rõ về minh bạch, bảo vệ dữ liệu và liêm chính học thuật. Việc chấm điểm nên ghi nhận cả quá trình tư duy, khả năng hợp tác và chất lượng lập luận, chứ không chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng. Nếu giao quyền phán xét cho công cụ, đại học có nguy cơ đánh đồng hiệu quả xử lý thông tin với sự hiểu biết.
Con người giữ quyền định hướng, hợp tác giúp đi xa hơn
Vai trò của con người cần được bảo vệ bằng nguyên tắc cụ thể, không chỉ bằng tuyên bố rằng người học là trung tâm. Các trường phải bảo đảm AI được dùng an toàn, minh bạch, có trách nhiệm và nhân văn; đồng thời xây dựng chuẩn mực cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu và đánh giá học thuật. Điều đó bao gồm bảo vệ dữ liệu, làm rõ khi nào sinh viên được dùng AI và yêu cầu khai báo cách sử dụng khi phù hợp. Tự học, tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn phải tiếp tục là mục tiêu cốt lõi. Thành công của chuyển đổi số nên được xét bằng việc người học trưởng thành hơn, chứ không phải lớp học có thêm bao nhiêu công cụ. Công nghệ có ích khi mở rộng năng lực con người; nó trở thành rủi ro khi làm mờ trách nhiệm của người dạy và người học.
Hợp tác quốc tế là một hướng thực tế để thử nghiệm cách làm mới, chia sẻ học liệu và học hỏi kinh nghiệm quản trị; không trường hay quốc gia nào có thể tự giải quyết mọi thách thức do AI đặt ra. Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với đối tác quốc tế phát triển khóa học trực tuyến bằng tiếng Việt và tiếng Anh, thử nghiệm học tập kết hợp xuyên biên giới, đồng thời nghiên cứu AI trong giảng dạy, đánh giá và phát triển đội ngũ giáo viên. Trước đó, từ khóa tuyển sinh năm 2025, trường đã đưa học phần nhập môn công nghệ số và ứng dụng AI thành môn bắt buộc cho sinh viên chính quy ở tất cả khối ngành. Những bước đi này chỉ tạo giá trị lâu dài nếu gắn với mục tiêu học tập rõ ràng. Kết luận cần nhớ: đại học không nên chạy đua đưa AI vào mọi khâu, mà phải đổi cách dạy và đánh giá để công nghệ phục vụ sự trưởng thành của con người.
