Quỹ năng lượng tiết kiệm: kênh tài chính xanh mới cho doanh nghiệp
Quỹ năng lượng tiết kiệm là một quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, được thiết kế để huy động và phân bổ nguồn tài chính xanh cho các dự án nâng cao hiệu quả năng lượng, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh thông qua cho vay ưu đãi, hỗ trợ lãi suất và cung cấp dịch vụ kỹ thuật chuyên sâu, qua đó giảm chi phí năng lượng, tăng sức cạnh tranh và đáp ứng các chuẩn mực phát thải quốc tế. Điểm đáng chú ý là quỹ này không xuất hiện trong khoảng trống chính sách, mà là phản ứng trực diện trước áp lực năng lượng và carbon đang siết chặt doanh nghiệp. Nhu cầu năng lượng tăng nhanh để phục vụ tăng trưởng kinh tế, trong khi chi phí đầu vào biến động và rủi ro an ninh năng lượng ngày càng rõ. Song song, hàng hóa xuất khẩu phải đối mặt với các cơ chế như EU ETS và CBAM, buộc doanh nghiệp phải chứng minh hiệu quả năng lượng và giảm phát thải nếu không muốn mất thị trường. Trong bối cảnh đó, Bộ Công Thương đang chủ trì xây dựng Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, trên cơ sở Luật số 77/2025/QH15 sửa đổi Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, nhằm khơi thông dòng vốn cho chuyển đổi xanh doanh nghiệp. Theo đề xuất, đây là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, do Thủ tướng quyết định thành lập và quy định cơ chế hoạt động. Về quy mô, quỹ có vốn điều lệ 500 tỷ đồng, được ngân sách nhà nước cấp đủ trong giai đoạn 2027–2029 từ nguồn đầu tư công trung hạn. Hằng năm, quỹ được phép trích tối đa 10% vốn điều lệ lũy kế cho các nghiệp vụ hỗ trợ không hoàn lại, trong đó có cấp bù hỗ trợ lãi suất 2%/năm – một con số đủ sức tạo khác biệt với mặt bằng tín dụng thương mại hiện nay. Nếu được vận hành đúng, đây không chỉ là một “hầu bao” mới, mà là cơ chế tài chính xanh có thể thay đổi cách doanh nghiệp nhìn nhận đầu tư tiết kiệm năng lượng.
Thiết kế quỹ: từ mục tiêu hiệu quả năng lượng đến thực tiễn tài chính
Điểm mạnh của khung thiết kế quỹ năng lượng tiết kiệm là nó gắn chặt với các mục tiêu hiệu quả năng lượng đã được lượng hóa, thay vì những khẩu hiệu chung chung. Dự án hỗ trợ kỹ thuật hướng tới các mục tiêu của Chương trình VNEEP3: tiết kiệm 5–7% năng lượng giai đoạn 2019–2025, 8–10% giai đoạn 2026–2030 và đạt lũy kế 60 Mtoe vào năm 2030. Đây là những con số tham vọng, và nếu không có một cơ chế tài chính đủ linh hoạt, chúng sẽ khó đi ra khỏi báo cáo. Theo nghiên cứu thể chế, quỹ đảm nhận 6 nhóm nhiệm vụ: huy động nguồn lực tài chính, cho vay ưu đãi bán buôn, hỗ trợ lãi suất, cung cấp hỗ trợ kỹ thuật (kiểm toán năng lượng, đào tạo nhân lực), thúc đẩy chuyển đổi thị trường và thực hiện đầu tư chính sách. Nói cách khác, quỹ không chỉ bơm tiền, mà còn phải giải bài toán năng lực và thông tin – những yếu tố thường bị bỏ quên trong các chương trình tài chính xanh. Nguồn vốn của quỹ được cấu thành từ ba nhóm: vốn chủ sở hữu, vốn huy động gắn với khả năng hoàn trả và vốn nhận ủy thác, với vốn điều lệ ban đầu từ đầu tư công trung hạn. Thiết kế này mở cửa cho dòng vốn quốc tế và xã hội hóa, phù hợp với kỳ vọng quỹ sẽ kết nối nguồn lực trong nước và quốc tế, kết hợp hỗ trợ tài chính với hỗ trợ kỹ thuật để doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn ưu đãi cho giải pháp tiết kiệm năng lượng. Một điểm hợp lý khác là mô hình bộ máy tinh gọn, tận dụng biên chế hiện có của Bộ Công Thương theo hình thức kiêm nhiệm hoặc chuyên trách, tránh làm phình bộ máy hành chính. Tuy nhiên, tinh gọn không đồng nghĩa với đơn giản: để quỹ thực sự vận hành hiệu quả, năng lực thẩm định dự án, quản lý rủi ro và giám sát hiệu quả năng lượng phải được đầu tư nghiêm túc, nếu không quỹ dễ rơi vào tình trạng "có tiền mà không giải ngân".
Mô hình ESCO Việt Nam: rào cản thực tế mà quỹ phải đối mặt
Nếu quỹ năng lượng tiết kiệm là nguồn tài chính xanh, thì mô hình ESCO Việt Nam chính là cánh tay triển khai tại hiện trường. ESCO – hợp đồng thực hiện dự án tiết kiệm năng lượng – cho phép doanh nghiệp giảm chi phí đầu tư ban đầu bằng cách để công ty dịch vụ năng lượng đầu tư, sau đó chia sẻ phần tiết kiệm hoặc bảo đảm mức tiết kiệm theo hợp đồng. Về lý thuyết, đây là mô hình lý tưởng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ đang khát vốn nhưng có tiềm năng tiết kiệm năng lượng rõ ràng. Tuy nhiên, kinh nghiệm triển khai các dự án ESCO mà đại diện EVN trình bày cho thấy bức tranh không hề màu hồng. Bên cạnh thuận lợi, mô hình này đang vấp phải hàng loạt rào cản: thiếu hành lang pháp lý về hoạt động của công ty ESCO, chưa có phương pháp chuẩn xác định mức tiết kiệm năng lượng, thiếu quy định rõ ràng về giải quyết tranh chấp hợp đồng ESCO, cùng với hạn chế về tài chính và rủi ro thu hồi vốn. Đáng chú ý, EVN đã kiến nghị năm nhóm giải pháp: hình thành quỹ tài chính thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; chuẩn hóa quy trình đo lường và xác minh; thẩm định, đánh giá độc lập và công bố danh sách ESCO có năng lực; hướng dẫn hạch toán cho đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước; và thúc đẩy hoạt động của hiệp hội ESCO Việt Nam. Những kiến nghị này cho thấy doanh nghiệp không chỉ cần tiền rẻ, mà cần một hệ sinh thái ESCO đủ tin cậy để ngân hàng, nhà đầu tư và bên sử dụng năng lượng dám ký hợp đồng dài hạn. Nếu quỹ bỏ qua các rào cản này và chỉ tập trung vào cho vay ưu đãi, nguy cơ là vốn sẽ không chảy vào các dự án ESCO – nơi có tiềm năng tiết kiệm lớn – mà quay về các dự án "dễ cho vay" nhưng hiệu quả năng lượng hạn chế. Quỹ năng lượng tiết kiệm vì thế phải chủ động gắn thiết kế tài chính với chuẩn hóa mô hình ESCO, thay vì coi ESCO là câu chuyện riêng của doanh nghiệp.
Hợp tác quốc tế và chuẩn hóa nhân lực: nền tảng cho hiệu quả năng lượng
Một điểm tích cực trong quá trình xây dựng quỹ năng lượng tiết kiệm là sự tham gia sớm của các đối tác quốc tế. Tại hội thảo tham vấn, Chương trình Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Đông Nam Á (ETP) thuộc UNOPS khẳng định vai trò cung cấp chuyên môn kỹ thuật, kinh nghiệm quốc tế và tạo diễn đàn trao đổi cởi mở giữa các bên. Theo ông John Robert Cotton, Luật số 77/2025/QH15 và Nghị định 30/2026/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thành lập quỹ, nhưng vẫn còn nhiều bài toán thực tiễn như vị trí đặt quỹ, mô hình quản trị, nguồn vốn huy động và công cụ khiến ngân hàng sẵn sàng cho vay, doanh nghiệp chủ động đầu tư. Trong khuôn khổ hợp tác từ tháng 9/2026 đến tháng 8/2027, ETP sẽ hỗ trợ rà soát pháp lý, đánh giá tiềm năng đầu tư, đề xuất ít nhất 5 ý tưởng dự án, thiết kế tài chính, hoàn thiện các bản điều khoản và xây dựng cơ chế vận hành bộ máy. Dự án hỗ trợ kỹ thuật do ETP tài trợ qua UNOPS, dưới sự chủ trì của Cục Năng lượng – Dầu khí và phối hợp giữa EEI và CACEPS, hướng tới phục vụ các mục tiêu VNEEP3. Song song với thiết kế quỹ, Bộ Công Thương cũng đang lấy ý kiến dự thảo thông tư về đào tạo, cấp chứng chỉ quản lý năng lượng và kiểm toán viên năng lượng. Dù chi tiết chưa được công bố rộng rãi, việc chuẩn hóa đội ngũ quản lý và kiểm toán viên năng lượng là điều kiện tiên quyết để các dự án tài chính xanh, đặc biệt là mô hình ESCO, có dữ liệu tin cậy và báo cáo minh bạch. Không có nhân lực được chứng nhận, mọi cơ chế đo lường, xác minh tiết kiệm năng lượng sẽ khó thuyết phục ngân hàng và nhà đầu tư.
Kết luận: quỹ năng lượng tiết kiệm phải dám đi cùng doanh nghiệp
Hội thảo tham vấn do Cục Năng lượng – Dầu khí chủ trì tại Hà Nội không chỉ là một sự kiện kỹ thuật, mà là tín hiệu cho thấy chính sách tài chính xanh đang dịch chuyển gần hơn tới nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Theo lộ trình, đề án quỹ dự kiến trình Thủ tướng phê duyệt vào tháng 12/2026, có hiệu lực từ 01/01/2027 và hoàn thành cấp đủ vốn điều lệ vào năm 2029. Thời gian không còn nhiều, nhưng vẫn đủ để chuyển một ý tưởng chính sách thành công cụ tài chính có sức nặng. Tuy vậy, để quỹ năng lượng tiết kiệm không trở thành "quỹ trên giấy", ba điều kiện phải được đáp ứng. Thứ nhất, thiết kế tài chính phải thực sự ưu tiên các dự án hiệu quả năng lượng có tiềm năng lớn, kể cả khi chúng phức tạp như mô hình ESCO Việt Nam. Thứ hai, hành lang pháp lý cho ESCO, chuẩn đo lường – xác minh và cơ chế giải quyết tranh chấp phải được hoàn thiện song hành với quỹ, đúng như các kiến nghị mà EVN đã nêu. Thứ ba, hệ thống chứng chỉ quản lý năng lượng và kiểm toán viên năng lượng cần được triển khai nhanh, để bảo đảm chất lượng thẩm định và giám sát. Nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng đã được khẳng định là cách giảm áp lực cung ứng, tiết kiệm chi phí, giảm phát thải và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế. Nếu quỹ năng lượng tiết kiệm dám đi cùng doanh nghiệp trong những quyết định đầu tư khó khăn – chứ không chỉ hỗ trợ các dự án an toàn – nó có thể trở thành cú hích thực sự cho chuyển đổi xanh doanh nghiệp, thay vì một dòng ngân sách mới khó đo lường hiệu quả.
