Quỹ năng lượng tiết kiệm là gì và vì sao SME phải quan tâm?
Quỹ năng lượng tiết kiệm là công cụ tài chính chuyên biệt được thiết kế để hỗ trợ các dự án giúp sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả trong nền kinh tế, đồng thời đóng vai trò cầu nối giữa ngân sách nhà nước, hệ thống tín dụng thương mại và dòng vốn tài chính bền vững quốc tế nhằm tạo thêm kênh vốn có điều kiện ưu đãi cho doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa đang chịu áp lực chuyển đổi xanh ngày càng lớn. Chúng ta không thể nói về chuyển đổi xanh doanh nghiệp nếu bỏ qua câu hỏi: tiền sẽ đến từ đâu và dưới cơ chế nào. Sự ra đời của Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả không phải bước đi mang tính hình thức, mà là phản ứng chính sách trước áp lực phải tiết kiệm từ 8–10% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc vào năm 2030. Khi chi phí năng lượng, yêu cầu tiêu chuẩn xanh và sức ép cạnh tranh quốc tế đều tăng, SME muốn sống sót phải tiếp cận được tài chính xanh SME chứ không thể chỉ trông vào vốn tự có hoặc vay thương mại thông thường.
Cơ sở pháp lý đã sẵn sàng, áp lực thực thi đang đè lên doanh nghiệp
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả số 77/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, là nền tảng để hình thành Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Tiếp đó, Nghị định 30/2026/NĐ-CP quy định Thủ tướng sẽ quyết định việc thành lập, cơ chế tài chính và vốn điều lệ của quỹ này. Hiện Bộ Công Thương đang cùng các cơ quan liên quan hoàn thiện hồ sơ về mô hình tổ chức, cơ chế tài chính và hồ sơ thành lập quỹ, với lộ trình dự kiến trình Thủ tướng vào tháng 10/2026. Điểm mấu chốt: khung pháp lý đã có, nghĩa vụ pháp luật về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả với doanh nghiệp sẽ ngày càng chặt chẽ. Nhưng nếu quỹ chỉ dừng ở việc xây thêm một tầng thủ tục mà không mở ra kênh vốn tài chính bền vững dễ tiếp cận, SME sẽ xem quỹ như một gánh nặng, không phải cơ hội.
Tài chính xanh không chỉ là tiền rẻ: đó là chuẩn chơi mới của SME
Tại một diễn đàn về đổi mới chiếu sáng tổ chức ngày 20/8 tại TP.HCM, các chuyên gia và nhà quản lý đã nhấn mạnh rằng chuyển đổi xanh không chỉ đặt ra yêu cầu về công nghệ và hiệu quả năng lượng, mà còn gắn với khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế. Tiêu chuẩn xanh đang trở thành điều kiện quan trọng để tiếp cận thị trường và nguồn vốn quốc tế. Nói thẳng: nếu SME không xây được dự án đáp ứng tiêu chí xanh, họ sẽ đứng ngoài cuộc chơi tài chính xanh SME. Ở góc độ vận hành, mỗi kWh điện được tiết kiệm không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí mà còn giảm áp lực đầu tư nguồn và lưới điện, giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch và giảm phát thải khí nhà kính. Đặc biệt, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả phải trở thành một phần chiến lược nâng cao năng suất, giảm chi phí và giảm dấu chân carbon của sản phẩm, chứ không phải động tác đối phó.
Quỹ phải kéo thêm vốn, không được dừng ở hỗ trợ trực tiếp
Trong quá trình xây dựng mô hình, nhóm nghiên cứu quỹ đã xác định ba nhóm mục tiêu: thiết kế tổ chức và cơ cấu tài chính phù hợp, xây dựng lộ trình triển khai và văn bản điều chỉnh, cùng với xác định nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật và nâng cao năng lực cho cơ quan vận hành. Tinh thần chung là quỹ phải tạo thêm một kênh vốn cho hoạt động sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, chứ không thay thế vai trò của ngân hàng hoặc ngân sách. Nếu một đồng vốn của quỹ có thể kéo theo nhiều đồng vốn từ ngân hàng và doanh nghiệp thì tác động chính sách sẽ lớn hơn rất nhiều so với việc chỉ sử dụng ngân sách để hỗ trợ trực tiếp. Điều đó đặt ra yêu cầu rõ ràng: thiết kế quỹ theo hướng "dẫn dắt" tài chính xanh, ví dụ đồng tài trợ, bảo lãnh, chia sẻ rủi ro để giúp SME đủ điều kiện tiếp cận vốn tài chính bền vững từ các định chế trong và ngoài nước. Quỹ mà chỉ phát tiền trợ cấp nhỏ lẻ thì sẽ không đủ lực để thay đổi hành vi đầu tư của doanh nghiệp.
Kết luận: Đừng để quỹ xanh biến thành quỹ giấy
Việt Nam đang đặt mục tiêu tiết kiệm 8–10% tổng tiêu thụ năng lượng vào năm 2030, trong khi nhiều đối tác như Hà Lan đặt các mục tiêu giảm 55% phát thải vào năm 2030 và tiến tới trung hòa khí hậu vào năm 2050. Bức tranh đó nói lên một điều: chuẩn chơi toàn cầu về năng lượng và carbon đang thay đổi nhanh, và SME không thể đi sau mãi. Quỹ năng lượng tiết kiệm là cơ hội để mở cánh cửa tài chính xanh SME, nhưng chỉ khi nó được thiết kế như một công cụ tài chính thông minh, gắn chặt với tiêu chuẩn xanh, dữ liệu đo lường hiệu quả và khả năng kết nối vốn quốc tế. Nếu cơ chế quỹ phức tạp, thiếu minh bạch, không ưu tiên doanh nghiệp nhỏ và vừa, nó sẽ trở thành "quỹ giấy" – tồn tại trên văn bản nhưng không tạo khác biệt trên mặt bằng năng lượng và cạnh tranh. Đã đến lúc cộng đồng doanh nghiệp, nhất là SME, tham gia tiếng nói vào quá trình thiết kế quỹ, coi đó là một phần trong chiến lược chuyển đổi xanh doanh nghiệp, thay vì đứng ngoài và chờ đợi.
