Quỹ tiết kiệm năng lượng: từ bài toán chi phí sang bài toán cạnh tranh
Quỹ tiết kiệm năng lượng là một quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, được thiết kế để cung cấp vốn ưu đãi, hỗ trợ lãi suất và hỗ trợ kỹ thuật cho các dự án sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, qua đó giúp doanh nghiệp đổi mới công nghệ, giảm chi phí năng lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn phát thải ngày càng khắt khe trên thị trường quốc tế. Bộ Công Thương đang soạn thảo Đề án thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, với vốn điều lệ dự kiến 500 tỷ đồng nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn ưu đãi, đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh. Theo thông tin công bố ngày 20/10, hồ sơ đang được tham vấn để trình Thủ tướng xem xét phê duyệt. Điều đáng nói là quỹ này xuất hiện đúng lúc bài toán tiết kiệm năng lượng không còn là chuyện giảm hóa đơn điện, mà là điều kiện để doanh nghiệp xuất khẩu tồn tại trong cuộc chơi thương mại xanh toàn cầu.
Cơ chế tài chính: 500 tỷ đồng và bài toán hỗ trợ lãi suất doanh nghiệp
Điểm đáng chú ý của quỹ tiết kiệm năng lượng là cách thiết kế cơ chế tài chính có khả năng quay vòng thay vì cấp phát không hoàn lại. Vốn điều lệ khoảng 500 tỷ đồng sẽ được ngân sách cấp trong giai đoạn 2027–2029 từ nguồn đầu tư công trung hạn, nhưng không phải để rót trực tiếp toàn bộ cho doanh nghiệp mà để hình thành một kênh cho vay ưu đãi thông qua các tổ chức tín dụng. Theo phương án, quỹ cho vay bán buôn cho ngân hàng, ngân hàng thẩm định và chịu rủi ro tín dụng khi cho doanh nghiệp vay lại, với thời hạn tối đa 10 năm và ân hạn tối đa 2 năm. Mức hỗ trợ lãi suất dự kiến 2%/năm, trích từ tối đa 10% vốn điều lệ lũy kế mỗi năm dành cho nghiệp vụ không hoàn lại. Nói cách khác, đây là một cơ chế chia sẻ chi phí vốn, buộc doanh nghiệp phải có dự án khả thi, ngân hàng phải thẩm định kỹ, và quỹ phải bảo toàn vốn. Nếu vận hành đúng, nó tạo được dòng vốn chuyên biệt cho năng lượng hiệu quả mà không phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách.
Sáu nhóm nhiệm vụ: quỹ tài chính hay công cụ chuyển đổi xanh?
Nếu chỉ nhìn quỹ tiết kiệm năng lượng như một nguồn vốn rẻ, chúng ta sẽ bỏ lỡ vai trò lớn hơn của nó trong chuyển đổi xanh Việt Nam. Đề án xác định sáu nhóm nhiệm vụ: huy động nguồn lực tài chính; cho vay ưu đãi bán buôn; hỗ trợ lãi suất; hỗ trợ kỹ thuật (kiểm toán năng lượng, đào tạo nhân lực); thúc đẩy chuyển đổi thị trường; và đầu tư chính sách. Nghĩa là quỹ không chỉ bơm tiền, mà còn giúp doanh nghiệp biết phải đầu tư vào đâu, đo lường hiệu quả ra sao và đào tạo đội ngũ quản lý năng lượng. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Nguồn lực dành cho những nghiệp vụ hỗ trợ không hoàn lại dự kiến không vượt quá 10% vốn điều lệ lũy kế hằng năm". Tỷ lệ này cho thấy tư duy coi hỗ trợ kỹ thuật là chất xúc tác, còn vốn ưu đãi là động cơ chính. Nếu triển khai đúng, quỹ sẽ trở thành hạ tầng tài chính – kỹ thuật cho năng lượng hiệu quả, chứ không chỉ là một chương trình trợ cấp.
Áp lực CBAM và cuộc đua năng lượng hiệu quả của doanh nghiệp xuất khẩu
Lý do quỹ tiết kiệm năng lượng được kỳ vọng lớn là vì nó chạm đúng nỗi lo của doanh nghiệp xuất khẩu: tiêu chuẩn phát thải đang trở thành rào cản thương mại mới. Các thị trường như EU triển khai Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) gắn với Hệ thống thương mại phát thải EU ETS, buộc hàng hóa nhập khẩu phải chứng minh cường độ phát thải thấp. Với doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng quốc tế, hiệu quả sử dụng năng lượng không chỉ ảnh hưởng đến hóa đơn điện, nhiên liệu mà còn quyết định khả năng đáp ứng tiêu chuẩn sản xuất xanh. Áp lực chuyển đổi công nghệ ngày càng rõ khi doanh nghiệp phải vừa kiểm soát chi phí, vừa đáp ứng yêu cầu môi trường từ đối tác và cơ quan quản lý. Trong bối cảnh đó, cơ chế hỗ trợ lãi suất doanh nghiệp 2%/năm và thời hạn vay 10 năm cho dự án đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng có thể là chiếc cầu nối giữa ý chí chuyển đổi và khả năng tài chính. Vấn đề là doanh nghiệp có dám coi năng lượng hiệu quả như một chiến lược cạnh tranh, chứ không phải khoản chi phụ?
Quỹ 500 tỷ đồng: cú hích đủ mạnh hay mới chỉ là lời mở đầu?
Theo lộ trình, Bộ Công Thương đặt mục tiêu trình đề án trong tháng 12 và quỹ bắt đầu hoạt động từ 1/1, được cấp đủ vốn điều lệ vào năm 2029. Đây là bước đi cần thiết để khơi thông nguồn lực cho các dự án năng lượng hiệu quả, trong bối cảnh mục tiêu quốc gia là tiết kiệm 8–10% nhu cầu năng lượng, tương đương khoảng 60 triệu tấn dầu quy đổi. Tuy vậy, 500 tỷ đồng chỉ là con số khởi đầu nếu so với quy mô đầu tư cần thiết để thay đổi công nghệ trong các ngành xuất khẩu chủ lực. Quỹ sẽ chỉ tạo được tác động nếu ba điều kiện cùng xảy ra: doanh nghiệp chủ động xây dựng danh mục dự án tiết kiệm năng lượng; ngân hàng coi đây là phân khúc tín dụng chiến lược; và cơ quan quản lý kiên quyết gắn yêu cầu năng lượng hiệu quả với chính sách thương mại, công nghiệp. Nếu coi quỹ là "cú hích" đầu tiên cho chuyển đổi xanh Việt Nam trong lĩnh vực năng lượng, thì phần còn lại của câu chuyện cạnh tranh toàn cầu nằm ở cách doanh nghiệp tận dụng nó để tái thiết mô hình sản xuất của mình.
