Khi di sản bước vào kỷ nguyên quét – chạm
Mã QR di sản và công nghệ NFC bảo tàng là những giải pháp trải nghiệm văn hóa số cho phép du khách dùng điện thoại để quét hoặc chạm tại điểm tham quan, mở ra bản đồ số, nội dung đa phương tiện và nhật ký hành trình cá nhân, biến việc tìm hiểu lịch sử – văn hóa thành trải nghiệm tương tác gần gũi với thói quen của thế hệ trẻ. Điều đáng nói không phải là chuyện “có công nghệ” mà là cách các thành phố dùng công nghệ để thay đổi vai trò của người trẻ: từ khán giả thụ động thành người kể chuyện và đồng thiết kế du lịch di sản thông minh. Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh đang cho thấy một hướng đi rõ ràng: di sản chỉ thực sự sống khi nó bước được vào đời sống số của chính cộng đồng trẻ.
Đà Nẵng: Mỗi mã QR là một câu chuyện người trẻ kể
Tại xã Hòa Vang, trước đình làng Túy Loan trăm năm tuổi, một tấm bảng nhỏ với mã QR đã âm thầm thay đổi cách người trẻ tiếp cận lịch sử địa phương. Chỉ với thao tác quét trên điện thoại, bản đồ trực quan hiện ra với hình ảnh, video và những câu chuyện về ngôi đình, kéo di sản ra khỏi khuôn mẫu vài dòng thuyết minh khô cứng. Bản đồ số di tích lịch sử – văn hóa Hòa Vang là công trình thanh niên của Đoàn xã, hiện đã cập nhật 13 địa điểm lịch sử – văn hóa sau sắp xếp đơn vị hành chính. Quan trọng hơn, toàn bộ nội dung được đoàn viên tự tìm hiểu, phỏng vấn cao niên, nhà nghiên cứu rồi biên tập thành bài viết và video. Khi thanh niên chủ động số hóa di sản, mã QR di sản không còn là lớp công nghệ trang trí, mà trở thành cánh cửa để người trẻ chiếm lại quyền kể chuyện quê hương bằng ngôn ngữ của mình.
Từ bản đồ số đến “bảo tàng sống” của cộng đồng trẻ
Điểm sắc sảo nhất trong dự án ở Hòa Vang không nằm ở kỹ thuật lập trình, mà ở cách biến người trẻ thành đồng tác giả của ký ức cộng đồng. Cuộc thi “Mỗi tuần một điểm đến – Mỗi video một câu chuyện về quê hương Hòa Vang” buộc thanh niên phải rời màn hình, đi đến di tích, tự khảo cứu tư liệu rồi quay lại những câu chuyện bằng góc nhìn của mình. Mỗi video dự thi vì vậy không chỉ là clip quảng bá, mà là sản phẩm của một quá trình học lịch sử chủ động. Với nguồn video này, Đoàn xã tiếp tục mở rộng bản đồ số và gắn mã QR tại các địa chỉ đỏ, di tích để người dân, học sinh, du khách tra cứu ngay tại điểm tham quan. Khi Bí thư Đoàn xã kỳ vọng bản đồ sẽ trở thành một “bảo tàng sống” của vùng đất giàu truyền thống, đó không phải là khẩu hiệu đẹp mà là một tuyên bố: di sản được nuôi bằng dòng dữ liệu người trẻ liên tục cập nhật, không phải bằng hệ thống trưng bày bất động.
TP. Hồ Chí Minh: Hộ chiếu di sản và một hành trình bảo tàng liền mạch
Nếu Hòa Vang thử nghiệm mã QR di sản trên quy mô địa phương, TP. Hồ Chí Minh đang đi bước xa hơn với một hệ sinh thái công nghệ NFC bảo tàng. Hộ chiếu di sản – sản phẩm hợp tác giữa doanh nghiệp du lịch và các đơn vị văn hóa – dùng công nghệ NFC (Near Field Communication) để cho phép du khách chạm điện thoại vào điểm thông tin, mở nội dung số về di sản và đồng thời ghi lại mỗi lần tương tác như một “nhật ký số” hành trình. Ở giai đoạn đầu, hộ chiếu kết nối Bảo tàng TP. Hồ Chí Minh, Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh và Bảo tàng Phở, đặt bảo tàng công lập và ngoài công lập vào cùng một lộ trình trải nghiệm chung thay vì hoạt động riêng lẻ. Theo định hướng phát triển bảo tàng, công nghệ được xem là lớp tương tác bổ trợ, làm việc tìm hiểu lịch sử, hiện vật trực quan và thuận tiện hơn, đặc biệt với nhóm khách trẻ quen với trải nghiệm văn hóa số. Ở đây, tấm hộ chiếu không chỉ là vé ra vào, mà là công cụ thiết kế du lịch di sản thông minh trên toàn thành phố.
Công nghệ có cứu được mối quan hệ của giới trẻ với di sản?
Việc hai thành phố cùng chọn mã QR và NFC không phải ngẫu nhiên. Ý tưởng bản đồ số Hòa Vang xuất phát từ mong muốn đưa lịch sử đến gần hơn với đoàn viên, thanh thiếu nhi và du khách qua nền tảng số, còn hộ chiếu di sản ở TP. Hồ Chí Minh nằm trong xu hướng đổi mới hoạt động bảo tàng, tăng ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số để phục vụ công chúng tốt hơn. Nhưng công nghệ sẽ chỉ tạo được trải nghiệm văn hóa số có ý nghĩa nếu đi kèm hai điều: nội dung do cộng đồng trẻ tham gia viết, và khả năng kết nối giữa điểm đến. Thời gian tới, hộ chiếu di sản dự kiến phối hợp doanh nghiệp du lịch để hình thành tuyến tham quan liên hoàn và hoàn thiện nội dung số từng điểm. Đó chính là chiều sâu còn thiếu ở nhiều nỗ lực số hóa di sản trước đây. Mã QR di sản ở Hòa Vang, nếu tiếp tục được thanh niên bổ sung câu chuyện mới để bản đồ ngày càng đầy đặn, sẽ không chỉ là “bản đồ” mà là chứng cứ cho một điều: khi người trẻ được tin tưởng giao quyền kể lại lịch sử, họ đủ khả năng biến di sản thành trải nghiệm hấp dẫn cho chính thế hệ mình.
