Đoàn tàu dát vàng: biểu tượng tham vọng hơn là giải pháp giao thông
Đoàn tàu metro Hà Nội dát vàng là mô hình tàu điện chạy thử dưới lòng đất tại khu vực Vĩnh Hưng, được doanh nghiệp tư nhân phát triển với lớp vỏ màu vàng nổi bật, sức chứa 80 người, như một thử nghiệm công nghệ và hình ảnh cho tương lai đường sắt đô thị của thủ đô.
Chiều 28/5, tại 321 Vĩnh Hưng, một đoàn tàu điện vỏ vàng được đưa vào chạy thử trên đoạn hầm dài 70 m, do một tập đoàn tư nhân thực hiện trong khuôn khổ dự án nghiên cứu tàu điện ngầm của doanh nghiệp. Đoàn tàu trọng tải khoảng 10 tấn, thiết kế chở 80 hành khách và được thử tải vượt mức thiết kế trong buổi vận hành. Điểm gây tranh luận không phải là thông số kỹ thuật, mà là lựa chọn dát vàng khiến giá trị tàu tăng từ khoảng 1,5 tỷ lên khoảng 9 tỷ đồng. Tàu còn được giới thiệu vận hành tự động, không cần lái, tích hợp hệ thống theo dõi độ lún, độ nghiêng, độ võng. Dù vậy, đây mới là mô hình thử nghiệm nội bộ chứ chưa phải đoàn tàu metro phục vụ công cộng, và hiện chưa có bất kỳ quyết định chính thức nào gắn nó với mạng lưới tàu metro Hà Nội.
Từ đường hầm 70 m đến bài toán hàng trăm km đường sắt đô thị
Điều đáng bàn không nằm ở lớp mạ vàng, mà ở chỗ thử nghiệm nhỏ này chạm đúng thời điểm Hà Nội đang đứng trước yêu cầu mở rộng hạ tầng giao thông bằng mạng lưới đường sắt đô thị quy mô lớn.
Theo doanh nghiệp, ý tưởng đào hầm và vận hành đoàn tàu thử nghiệm xuất phát sau khi họ tiếp cận thông tin về phương án xây dựng tuyến metro Văn Cao – Hòa Lạc, thuộc tuyến đường sắt đô thị số 5, chiều dài khoảng 39,58 km với 20 ga, trong đó 6 ga ngầm, được xem là một trong những dự án hạ tầng giao thông quan trọng nhất của Hà Nội. Doanh nghiệp mong muốn được thi công thử khoảng 1 km trên tuyến này nếu được chấp thuận. Tuy nhiên, đoạn hầm 70 m bằng phương pháp đào hở chỉ là bước tập dượt sơ khởi so với yêu cầu kỹ thuật của một tuyến metro ngầm dài hàng chục km. Chính vì vậy, câu hỏi đặt ra là: Hà Nội cần chọn công nghệ, tiêu chuẩn vận hành và cách tổ chức mạng lưới tàu metro Hà Nội ra sao để không biến metro thành một “màn trình diễn” đắt giá nhưng kém hiệu quả.
Nga ngỏ ý hỗ trợ: mang kinh nghiệm metro Moscow tới Hà Nội?
Trong khi một doanh nghiệp tìm cách chứng minh năng lực bằng đoàn tàu dát vàng, thì trên bình diện quốc gia, lời ngỏ ý hỗ trợ xây metro từ Nga mở ra một trục hợp tác khác: chuyển giao cả một hệ thống metro hiện đại đã được kiểm chứng.
Tại một phiên thảo luận của Quốc hội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết Liên bang Nga bày tỏ mong muốn giúp Hà Nội xây dựng hệ thống metro như một biểu tượng tình hữu nghị giữa hai nước. Điều này đến trong bối cảnh Hà Nội cần phát triển hàng trăm km đường sắt đô thị để giảm ùn tắc và định hình diện mạo đô thị hiện đại. Metro Moscow hiện có 306 nhà ga, tổng chiều dài hơn 500 km, phục vụ trên 8 triệu lượt khách mỗi ngày và là một trong những hệ thống metro mở rộng nhanh nhất thế giới trong hơn một thập kỷ. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Nhờ Trung tâm Điều phối Thống nhất, chúng tôi duy trì được 99,9% lịch trình”, theo Phó Thị trưởng phụ trách giao thông của Moscow. Đây không chỉ là vài toa tàu đẹp mắt, mà là cả một hệ sinh thái điều hành, số hóa, kiến trúc và dịch vụ.
Tiền lệ hợp tác Nga – Việt và bài học cho hạ tầng giao thông
Nếu Hà Nội nghiêm túc cân nhắc hợp tác với Nga về metro, đây sẽ không phải phép thử tay trái mà là bước tiếp nối chuỗi dự án hạ tầng quy mô lớn giữa hai bên, từ năng lượng đến dầu khí.
Gần nửa thế kỷ trước, Liên Xô tham gia xây Thủy điện Hòa Bình – công trình mang ý nghĩa năng lượng và là biểu tượng hữu nghị giữa hai dân tộc. Những thập kỷ sau, Vietsovpetro tiếp tục là dấu mốc hợp tác trong lĩnh vực dầu khí. Ngày nay, bối cảnh đã khác: Việt Nam không còn đặt ưu tiên cao nhất vào khai thác tài nguyên hay bù thiếu điện, mà đối mặt chủ yếu với bài toán hạ tầng giao thông, ùn tắc và yêu cầu phát triển bền vững. Vì vậy, việc Nga muốn hỗ trợ xây hệ thống metro hiện đại mang ý nghĩa chiến lược hơn một gói thầu xây dựng. Song, từ một lời bày tỏ tới dự án thật là cả một chặng đường nghiên cứu, lựa chọn công nghệ, thu xếp vốn, đàm phán và phê duyệt đầu tư. Nếu thiếu tầm nhìn dài hạn và thiết kế thể chế phù hợp, hợp tác Nga Việt trong metro dễ rơi vào tình trạng đi theo lối mòn các dự án hạ tầng trước đây: chậm, đội vốn, khó đồng bộ.
Metro Hà Nội nên học gì từ “cung điện dưới lòng đất” của Moscow?
Thành công của Metro Moscow cho thấy metro không cần dát vàng để sang trọng; điều Hà Nội cần sao chép là tư duy hệ thống, không phải lớp mạ bên ngoài.
Trong gần một thế kỷ, Moscow xây dựng một trong những hệ thống metro hiện đại nhất thế giới, nơi công nghệ, kỹ thuật và kiến trúc phát triển song song. Ngay từ khâu thiết kế, họ dùng BIM và Digital Twin để mô phỏng toàn bộ kết cấu nhà ga, đường hầm, hệ thống kỹ thuật trước thi công; khi vận hành, Trung tâm Điều phối Thống nhất giám sát toàn mạng lưới thời gian thực, tối ưu khoảng cách đoàn tàu và duy trì độ đúng giờ gần như tuyệt đối. Các ga được ví như “cung điện dưới lòng đất”, với đá cẩm thạch, tranh khảm, tượng đồng, đèn chùm, và đồng thời là một trong những mạng lưới giao thông công cộng hiệu quả nhất châu Âu. Hà Nội hoàn toàn có thể đặt mục tiêu kết hợp thẩm mỹ, bản sắc và hiệu quả vận hành; nhưng thay vì chạy theo những đoàn tàu dát vàng, thành phố nên ưu tiên chuẩn công nghệ, năng lực điều hành và trải nghiệm hành khách. Đó mới là nền tảng để hệ thống metro hiện đại trở thành biểu tượng văn minh đô thị lâu dài.
