Khi trường học trở thành lớp học về kỹ năng bảo vệ mạng
Diễn đàn “Điều em muốn nói” với chủ đề “Vắc-xin số cho em” là một không gian đối thoại tại Trường THCS-THPT Nguyễn Siêu, nơi học sinh, phụ huynh, thầy cô và chuyên gia cùng học cách nhận diện nguy cơ trên mạng, bảo vệ sức khỏe tâm thần trẻ em và xây dựng kỹ năng tự bảo vệ trong thời đại số, thay vì né tránh hay cấm đoán môi trường online. Nếu phải tóm gọn thông điệp của diễn đàn, đó là: trường học không thể chỉ dạy kiến thức, mà phải dạy kỹ năng bảo vệ mạng như một môn “tự vệ số” bắt buộc. Chương trình được chỉ đạo bởi cơ quan Đoàn và giáo dục thủ đô, phối hợp cùng các đơn vị tâm lý và nhà trường. Hơn 1.500 học sinh Nguyễn Siêu, gần 100 cán bộ quản lý, giáo viên và chuyên viên tham vấn học đường từ các trường THCS, THPT Hà Nội cùng nhiều chuyên gia an ninh mạng, tâm lý, giáo dục đã biến hội trường thành một lớp học chung về an toàn không gian mạng và tâm lý học sinh số.
“Vắc-xin số”: học cách tìm trợ giúp khi thế giới ảo hóa thành áp lực thật
Điểm đáng giá nhất của “Vắc-xin số cho em” là cách diễn đàn đặt việc tìm kiếm sự hỗ trợ thành một kỹ năng sống, chứ không phải dấu hiệu yếu đuối. Khi con số 21,7% trẻ em và thanh thiếu niên gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần trong năm học 2025-2026 được đưa ra, đó là lời nhắc thẳng thắn rằng khủng hoảng cảm xúc của học sinh không còn là chuyện lẻ tẻ. Ở phiên thảo luận đầu tiên, các chuyên gia cùng phụ huynh và nhà trường “bóc tách” những áp lực mà học sinh đang chịu, từ bài kiểm tra, xung đột bạn bè, kỳ vọng gia đình đến tiếng ồn liên tục từ mạng xã hội. Chính trong bối cảnh ấy, chủ đề vắc-xin số được hiểu như năng lực tự nhận ra mình đang bối rối, biết gõ cửa thầy cô, bố mẹ, chuyên viên tham vấn học đường khi cần, và dám nói “con không ổn”. Không có liều thuốc nào thay thế được việc dạy trẻ chủ động xin giúp đỡ – và diễn đàn đã nói điều này một cách thẳng thắn.
Dạy kỹ năng nhận diện nguy cơ: không còn chỗ cho kiểu cấm đoán mơ hồ
Nếu trước đây người lớn hay chọn cách cấm đoán điện thoại, giới hạn mạng xã hội, thì diễn đàn này chủ động đi ngược: không dọa nạt, không phong tỏa, mà trang bị kỹ năng nhận diện nguy cơ. Trong phiên “Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng”, các chuyên gia an ninh mạng và tâm lý đã phân tích cụ thể những rủi ro mà học sinh hay gặp khi học tập, giao tiếp, giải trí online: lừa đảo, bắt nạt trực tuyến, dụ dỗ, xâm phạm quyền riêng tư, giả mạo, thao túng bằng công nghệ. Kỹ năng bảo vệ mạng được dạy như một chuỗi năng lực: đọc hiểu dấu hiệu bất thường, nghi ngờ những lời hứa hấp dẫn, biết chụp màn hình và lưu bằng chứng, phân biệt nội dung an toàn với độc hại, và quan trọng nhất là biết mình phải kể cho ai khi phát hiện nguy hiểm. Theo quan điểm xuyên suốt của chương trình, an toàn không gian mạng không đến từ thêm một lệnh cấm, mà từ việc học sinh đủ bản lĩnh để tự nói “không” khi đối mặt đường link lạ hay lời mời độc hại.
Không gian đối thoại ba bên: học sinh – phụ huynh – nhà trường cùng nói về tâm lý học sinh số
Diễn đàn được thiết kế như một cuộc trò chuyện nhiều chiều, chứ không phải buổi diễn thuyết một chiều từ người lớn. Học sinh đặt câu hỏi, phụ huynh bày tỏ lo lắng, giáo viên và chuyên gia tâm lý giải thích, bổ sung. Đây chính là “phòng thí nghiệm xã hội” nhỏ, nơi tâm lý học sinh số được nhìn như câu chuyện chung của gia đình, nhà trường và xã hội, thay vì chỉ là “vấn đề cá nhân của con”. Ban Tổ chức nhấn mạnh kỳ vọng tạo ra một không gian đối thoại cởi mở, nơi tiếng nói của học sinh được lắng nghe nghiêm túc, các trải nghiệm đau đớn như bị bắt nạt mạng hay bị phát tán hình ảnh riêng tư không còn bị xem là chuyện nhỏ. Phần trưng bày tranh vẽ “Thế giới ảo an toàn và văn minh” càng cho thấy học sinh không chỉ là đối tượng cần bảo vệ, mà là người có ý tưởng, có tiếng nói về cách thiết kế một không gian mạng lành mạnh. Đây là bước dịch chuyển quan trọng: coi học sinh là chủ thể cùng xây dựng an toàn, chứ không chỉ là người cần che chở.
Từ một diễn đàn đến trách nhiệm dài hạn với sức khỏe tâm thần trẻ em
Điều dễ thấy sau diễn đàn là: một ngày trò chuyện không đủ để giải quyết hết các vấn đề, nhưng đủ để đặt nền cho trách nhiệm dài hạn với sức khỏe tâm thần trẻ em và an toàn không gian mạng. Sự ra mắt hệ sinh thái hỗ trợ, tư vấn tâm lý trường học cho thấy các đơn vị tổ chức không muốn dừng lại ở khẩu hiệu; họ đang xây một mạng lưới gắn kết hoạt động tư vấn, hỗ trợ tâm lý ngay trong nhà trường. Đây phải là xu hướng chung: khi 21,7% trẻ em được ghi nhận gặp vấn đề tâm thần, không trường nào có thể đứng ngoài câu chuyện này. Kỹ năng bảo vệ mạng và tâm lý học sinh số cần được coi là phần cứng của giáo dục hiện đại, giống như toán hay văn. Diễn đàn “Điều em muốn nói” đã làm được điều khó: buộc người lớn phải thừa nhận rằng thế giới số là sân chơi chính của trẻ, và nếu không kịp trang bị “vắc-xin số”, chúng ta đang bỏ mặc các em đi vào sóng gió mà không hề có áo phao.
