Từ tăng trưởng nóng đến ngưỡng chịu đựng của phố cổ Hội An
Phố cổ Hội An đang chuyển từ mô hình du lịch chạy theo số lượng sang ưu tiên du lịch bền vững, nâng cao chất lượng trải nghiệm và giãn khách khỏi vùng lõi di sản, sau giai đoạn tăng trưởng nóng gây quá tải hạ tầng, áp lực lên cộng đồng cư dân và đe dọa bản sắc của một di sản văn hóa thế giới sống động. Đây không còn là lựa chọn mang tính thời thượng, mà là phản ứng bắt buộc khi đô thị di sản đã chạm ngưỡng chịu đựng. Năm 2024, phố cổ Hội An đón khoảng 4,4 triệu lượt khách nhưng chỉ 1,78 triệu người mua vé tham quan, tương đương 40%, phần lớn du khách đang thụ hưởng không gian di sản mà chưa trực tiếp đóng góp cho công tác bảo tồn. Điều này phơi bày nghịch lý: quá tải du khách nhưng nguồn lực bảo tồn lại không tương xứng, trong khi cư dân bản địa dần rời khỏi khu phố cổ vì áp lực thương mại hóa và chi phí sinh hoạt tăng cao.
Giãn khách khỏi vùng lõi: mở rộng không gian trải nghiệm để cứu di sản sống
Thay vì tiếp tục dồn mọi thứ vào vài tuyến phố trung tâm, Hội An đang chủ động kéo dòng khách ra khỏi vùng lõi phố cổ Hội An bằng cách xây dựng chuỗi trải nghiệm ở các làng nghề và không gian sinh thái xung quanh. Trong quan điểm bảo tồn không gian, phố cổ vẫn là hạt nhân của di sản văn hóa thế giới, nhưng không gian du lịch được mở rộng bao quanh các làng mộc Kim Bồng, gốm Thanh Hà, rau Trà Quế, rừng dừa Cẩm Thanh và Cù Lao Chàm, tạo thành mạng lưới điểm đến liên hoàn. Mục tiêu không phải là “đẩy khách đi nơi khác” mà là phân bổ dòng khách và lợi ích đến nhiều cộng đồng, kéo dài thời gian lưu trú, tăng giá trị chi tiêu dựa trên văn hóa bản địa thay vì chỉ đếm lượt khách. Đây là bước ngoặt tư duy: coi toàn bộ không gian văn hóa – từ làng quê, sông nước đến biển đảo – là phần mở rộng của phố cổ, vừa giảm áp lực quá tải du khách, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Du lịch chậm và chuyển đổi số: hai trụ cột mới của chiến lược bền vững
Nếu giai đoạn trước Hội An nổi tiếng với những chuyến tham quan ngắn, check-in rồi rời đi, thì nay thành phố chủ ý khuyến khích du lịch chậm để du khách ở lâu hơn và đi sâu vào đời sống địa phương. Nền tảng Agoda xếp Hội An dẫn đầu danh sách điểm đến du lịch chậm tại châu Á, phản ánh xu hướng khách kéo dài thời gian lưu trú, tản mát về các vùng đệm như Trà Quế, Thanh Hà để trải nghiệm nông nghiệp, thủ công và sinh thái. Song song, chuyển đổi số được xem là công cụ để giảm tải vùng lõi và nâng cao chất lượng trải nghiệm: bản đồ số Xuyên Mạch Nghệ, mã QR đa ngôn ngữ, số hóa 3D di tích, hệ thống bán vé tự động và các nền tảng hỗ trợ du lịch thông minh đang được triển khai. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây: “Chuyển từ chú trọng số lượng sang nâng cao chất lượng, hiệu quả trải nghiệm là yêu cầu bắt buộc trong giai đoạn mới”, theo lãnh đạo ngành văn hóa – du lịch địa phương.
Giữ cư dân, giữ hồn phố cổ giữa biến đổi khí hậu và thương mại hóa
Điểm đáng lo nhất của phố cổ Hội An không chỉ là quá tải du khách, mà là hơi ấm đời sống đang mỏng đi từng năm. Cư dân bản địa rời phố cổ, nhiều ngôi nhà cổ biến thành cửa hàng và cơ sở lưu trú, không gian sinh hoạt, thờ tự và nếp sống truyền thống bị thu hẹp. Nguy cơ thương mại hóa di sản, thu hẹp không gian cộng đồng, suy giảm sự hiện diện của cư dân cùng tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu và thiên tai khiến bài toán bảo tồn trở nên cấp bách. Chính vì vậy, các chương trình xây dựng nếp sống văn minh, đề án “Hội An nhân tình thuần hậu”, mô hình lưu trú tuần hoàn, không rác thải nhựa và du lịch xanh tại rừng dừa Bảy Mẫu không phải là khẩu hiệu mềm mại, mà là hàng rào bảo vệ di sản sống. Nếu không đặt chính sách nhà ở, sinh kế và quyền lợi cư dân vào trung tâm, mọi kế hoạch du lịch bền vững sẽ chỉ là lớp sơn đẹp phủ lên một đô thị đang rỗng ruột.
Kết luận: Chấp nhận ít khách hơn để có một Hội An sống lâu hơn
Hội An đang đứng trước lựa chọn mang tính định mệnh: tiếp tục đón hàng triệu lượt khách nhưng để di sản văn hóa thế giới này hao mòn dần, hay chấp nhận giảm tốc, ưu tiên chất lượng trải nghiệm và bảo tồn cộng đồng cư dân như linh hồn của phố cổ. Việc tổ chức hội thảo về phát triển du lịch đô thị cổ Hội An trong kỷ nguyên mới, cùng các đề án mở rộng không gian du lịch bền vững trên bến – dưới thuyền, số hóa di sản và giãn khách về vùng đệm cho thấy địa phương đã chọn con đường khó nhưng đúng. Du khách cũng cần thay đổi: mua vé khi vào phố cổ, dành thời gian cho làng nghề, sinh thái, tôn trọng nếp sống bản địa. Chỉ khi cả hệ thống quản lý, doanh nghiệp và người đi du lịch cùng chấp nhận “ít mà chất”, Hội An mới có cơ hội tiếp tục là một di sản sống, chứ không phải bảo tàng đông người nhưng thiếu linh hồn.
