Khi sự nghiệp tâm thần bắt đầu từ một lựa chọn khó
Bác sĩ tâm thần trẻ là những thầy thuốc quyết định gắn sự nghiệp y khoa với việc chăm sóc sức khỏe tinh thần, chấp nhận ít hào quang hơn các chuyên khoa “hot”, đối diện định kiến xã hội và bệnh lý phức tạp, nhưng nhìn thấy ý nghĩa lâu dài trong việc đồng hành với những số phận ở lằn ranh mong manh giữa bình thường và rối loạn tâm trí. Họ chọn con đường y tế không dễ bước, nhưng nhiều cơ hội để làm nghề bằng sự lắng nghe, thấu hiểu và kiên nhẫn. Trong bức tranh đó, sự lựa chọn của các bác sĩ trẻ ở chuyên ngành tâm thần không phải là “phương án dự phòng”, mà là tuyên ngôn giá trị: đặt người bệnh lên trước danh tiếng, đặt quá trình đồng hành lên trước thành tích nhanh. Chính vì vậy, chúng ta cần nhìn tâm thần học bằng con mắt tôn trọng hơn, thay vì chỉ bằng nỗi sợ.
Tiếng hô "Tâm thần" và 5 năm say nghề của bác sĩ Nguyễn Trọng Quân
Năm năm trước, trong hội trường đông kín của ngày Match Day, Ths.BS nội trú Nguyễn Trọng Quân đứng trên bục và hô to hai chữ “Tâm thần” – một lựa chọn khiến nhiều người bất ngờ. Với điểm số bác sĩ nội trú đủ để mở ra nhiều chuyên khoa danh giá, anh vẫn chọn bước vào lĩnh vực vốn ít được ưu ái trong các cuộc so sánh sự nghiệp. Quyết định đó bắt nguồn từ những buổi lâm sàng năm Y5, khi Quân gặp bệnh nhân tâm thần phân liệt đầu tiên nhưng vẫn có công việc ổn định ở nước ngoài, sống một cuộc đời gần như bình thường. Trải nghiệm ấy phá vỡ hình dung chật hẹp rằng người bệnh tâm thần chỉ gào thét, đập phá, mất kiểm soát. Càng học, anh càng thấy phía sau cánh cửa khoa Tâm thần là cả một thế giới rối loạn đa dạng, từ mất ngủ, lo âu, trầm cảm đến những vỡ vụn cảm xúc ở người trẻ. Sự nghiệp tâm thần, với Quân, không xoay quanh toa thuốc mà xoay quanh nghệ thuật lắng nghe, đọc những thương tổn sâu kín nhất của người bệnh.
Anh từng mô tả ba năm nội trú là hành trình rèn luyện khắc nghiệt, thử thách cả thể lực lẫn bản lĩnh tâm lý. Nhưng chính cường độ công việc – mỗi ngày tiếp xúc với 10–20 bệnh nhân, mỗi người một triệu chứng, một câu chuyện riêng – lại khiến anh thêm tin rằng mình thuộc về chuyên ngành này. Ở đây, bác sĩ tâm thần trẻ không được bảo vệ bởi khoảng cách trắng lạnh giữa “bệnh án” và “cuộc đời”; họ buộc phải đối diện trực tiếp với những lo âu, ám ảnh, đứt gãy quan hệ, những đêm không ngủ của người bệnh. Điều đáng nói là sau tất cả, Quân khẳng định mình “chưa một lần hối hận” về tiếng hô năm nào. Trong thời đại mà nhiều sinh viên y chọn chuyên khoa theo lương, danh tiếng, hay thời gian trực ít, quyết định đó là lời phản biện rõ ràng: vẫn có những người chọn sự nghiệp tâm thần như con đường y tế trung thực nhất với con người họ.
35 năm sống trong thế giới của người tâm thần: bài học về ở lại
Nếu các bác sĩ tâm thần trẻ như Quân cho thấy sức hút mới của chuyên ngành này, thì câu chuyện của TTND, BSCKI Lương Ngọc Cương là bằng chứng sống cho giá trị của việc kiên định ở lại. Hơn 35 năm gắn bó với Trung tâm Điều dưỡng – Phục hồi chức năng tâm thần Việt Trì (Phú Thọ), ông Cương đã dành gần cả cuộc đời chuyên môn cho những bệnh nhân ít có khả năng “đáp trả” bằng lời cảm ơn trực tiếp. Những gì ông nhận về là các cuộc đoàn tụ gia đình sau hàng chục năm thất lạc, là những số phận tưởng đã được lập bàn thờ lại tìm được đường quay về. Ông không giấu những thiệt thòi: bữa cơm gia đình bỏ lỡ, những đêm trực dài, những tháng ngày xa nhà. Nhưng mỗi bước tiến của người bệnh, dù nhỏ bé, vẫn là lý do để tiếp tục gắn bó.
Công việc trong lĩnh vực tâm thần “chưa bao giờ dễ dàng”: bệnh lý phức tạp, diễn biến thất thường, những tình huống kích động bất ngờ đòi hỏi cán bộ y tế phải luôn túc trực, bình tĩnh và nhẫn nại. Đó còn là áp lực tâm lý, là định kiến xã hội, là sự thiếu thốn về cơ sở vật chất và nguồn lực. Thay vì coi đó là lý do để rời đi, ông Cương đặt câu hỏi ngược lại: “Nếu ai cũng chọn rời đi thì những bệnh nhân cần được trợ giúp lấy ai làm điểm tựa?”. Theo ông, chăm sóc người bệnh tâm thần cần nhiều hơn thuốc men; đó là sự kiên nhẫn, thấu hiểu và chân thành. Bởi muốn đồng hành với một người đang sống trong một thế giới khác, bác sĩ không thể đứng ngoài để phán xét – họ phải bước lại gần, lắng nghe, tìm điểm chung để đi cùng. Đó là triết lý nghề mà các bác sĩ tâm thần trẻ hôm nay cần kế thừa nếu thật sự nghiêm túc với sự nghiệp tâm thần.
Nối nghiệp cha ở tuyến đầu cấp cứu: một con đường y tế khác cũng chọn khó
Trong bức tranh những thầy thuốc trẻ chọn việc khó, bác sĩ nội trú Trần Hữu Trung là một điển hình khác, dù anh bước vào Hồi sức cấp cứu chứ không phải tâm thần. Tại Match Day, Trung gọi tên chuyên ngành Hồi sức cấp cứu trong sự háo hức của người trong nghề. Ít người biết anh là con trai TS.BS Trần Hữu Thông, Phó Giám đốc Trung tâm Cấp cứu A9 – tuyến đầu cấp cứu lớn nhất cả nước. Với nền tảng học sinh chuyên Hóa, đạt giải Ba Học sinh giỏi quốc gia và điểm thi nội trú đủ cao để theo các lối đi “nhẹ nhàng hơn”, Trung vẫn chọn nối nghiệp cha, dấn thân vào nơi ranh giới sinh tử mong manh nhất. "Trung hoàn toàn có thể chọn cho mình những hướng đi nhẹ nhàng hơn. Anh lại chọn nối nghiệp cha, dấn thân vào nơi ranh giới sinh tử mong manh nhất: Hồi sức cấp cứu".
Điều thú vị là tình yêu nghề của Trung không đến từ áp lực nối nghiệp cha mẹ, mà từ câu chuyện đời thường ông Thông kể – những lần rời nhà từ sớm tinh mơ, quay lại bệnh viện giữa đêm khuya, những ca bệnh được cứu sống thần kỳ, niềm vỡ òa sau ca trực và cả những trăn trở sau mất mát. Con đường y tế của Trung vì thế là sự tiếp nối giá trị, không phải lặp lại lựa chọn. Bước vào Hồi sức cấp cứu, anh đối mặt với cường độ làm việc cao, nhiều ca trực kéo dài, áp lực đưa ra quyết định trong thời gian rất ngắn và việc thường xuyên phải đứng cạnh ranh giới sống – chết. Trong nghĩa rộng, bác sĩ ở tuyến cấp cứu và bác sĩ tâm thần trẻ chia sẻ một mẫu số chung: họ chấp nhận trả giá bằng sức khỏe, thời gian riêng, thậm chí cả cảm xúc cá nhân, để trở thành “điểm tựa” cho những phút yếu ớt nhất của người bệnh. Câu chuyện nối nghiệp cha mẹ của Trung nhắc chúng ta rằng lựa chọn nghề y chân chính luôn bắt đầu từ giá trị muốn giữ, không phải quyền lợi muốn nhận.
Vì sao chúng ta cần trân trọng những người chọn ở lại với tâm thần
Điểm chung giữa bác sĩ nội trú Nguyễn Trọng Quân, TTND Lương Ngọc Cương và Trần Hữu Trung là họ đều chọn con đường không dễ trong y khoa: tâm thần hoặc tuyến đầu cấp cứu. Với các bác sĩ tâm thần trẻ, câu trả lời cho câu hỏi “vì sao chọn chuyên ngành này?” không nằm trên bảng lương mà nằm ở cảm xúc khi một bệnh nhân tìm lại được giấc ngủ, bớt lo âu, đoàn tụ với gia đình sau hàng chục năm thất lạc. Họ hiểu rằng sự nghiệp tâm thần là hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì hơn là chiến thắng nhanh. Và họ nhấn mạnh tính đặc biệt của chuyên ngành này: đòi hỏi bác sĩ phải lắng nghe, đồng hành bền bỉ, nỗ lực thấu hiểu tận cùng những thương tổn sâu kín nhất.
Nhìn từ phía xã hội, lựa chọn ở lại với tâm thần là lời nhắc thẳng thắn dành cho chúng ta: không thể chỉ trông chờ vào thuốc men trong cuộc chiến với các rối loạn tâm lý. Chúng ta cần một hệ thống tôn trọng các bác sĩ tâm thần trẻ, thay vì coi họ như người “chữa bệnh khó mà ít tiếng”. Cần giảm định kiến, đầu tư nguồn lực, và quan trọng hơn là thừa nhận rằng sức khỏe tinh thần quan trọng không kém huyết áp hay nhịp tim. Chặng đường phía trước còn dài, nhưng với ngọn lửa nghề được tôi luyện qua nghìn trang bệnh án nội trú, bác sĩ Quân đang tiếp tục truyền lại niềm tin cho sinh viên y khoa – những người rồi đây cũng sẽ đi tìm câu trả lời cho riêng mình ở lằn ranh đặc biệt này. Nếu chúng ta muốn một thế hệ thầy thuốc chọn ở lại với những bệnh nhân khó, thì xã hội phải học cách tôn trọng, lắng nghe và đồng hành với chính họ.
