Bản sắc Việt: điểm xuất phát, không phải cái đích
Âm nhạc Việt Nam hiện đại là quá trình nhạc sĩ trẻ Việt Nam dùng công cụ sản xuất toàn cầu để tạo ra tác phẩm mới, trong đó bản sắc và chất liệu Việt giữ vai trò điểm xuất phát thẩm mỹ chứ không bị đóng khung trong hình thức truyền thống cố định. Chính sự căng giữa gốc rễ văn hóa và tự do thể loại này đang định hình thế hệ nhạc mới, nơi một ca khúc có thể vang trên sân khấu thế giới nhưng vẫn được nghe ngay lập tức là âm nhạc Việt. Trong bối cảnh đó, câu chuyện của Danny Chung và mess. cho thấy một thái độ rõ ràng: bảo tồn văn hóa âm nhạc không phải là chép lại di sản, mà là đặt di sản vào vị trí trung tâm của những thí nghiệm táo bạo với cấu trúc, âm thanh và cách kể chuyện mới.
Danny Chung từng nghĩ âm nhạc đồng nghĩa với việc phải trở thành nghệ sĩ biểu diễn, vì "nếu có khả năng làm nhạc thì phải làm nghệ sĩ". Nhưng càng bước sâu vào công việc, anh nhận ra mình có thể viết theo nhiều cách khác nhau, và chính sự linh hoạt đó trở thành sức mạnh khi làm nhạc cho nhiều thế giới âm nhạc, nhiều nghệ sĩ khác nhau. Đó là một quan điểm rất "thời sản xuất": tài năng không nằm ở việc giữ một màu cố định, mà ở việc biết mình là ai trong mọi lần chuyển dịch. Với mess., định nghĩa bản thân còn thẳng thắn hơn: "hỗn độn có chủ đích" – một thẩm mỹ chấp nhận va chạm, thử sai, miễn là gốc Việt vẫn là hệ quy chiếu.
Danny Chung: linh hoạt thể loại nhưng không linh động về gốc
Điều thú vị trong cách Danny Chung tiếp cận sản xuất âm nhạc Việt là anh không xem căn tính Việt như một "concept" thỉnh thoảng mang ra dùng, mà là điểm khởi hành bắt buộc cho mọi dự án. Khi chuyển từ hướng làm nghệ sĩ sang làm songwriter, anh đánh đổi một thứ: sự rõ ràng về "hình ảnh cá nhân" để lấy lại một thứ khác: khả năng bước vào nhiều thế giới âm thanh mà không đánh mất mình. Chính anh thừa nhận, khi vẫn ôm giấc mơ trở thành nghệ sĩ, sự đa dạng từng khiến anh bối rối về danh tính. Nhưng khi chấp nhận vai trò người viết, sự đa dạng liền trở thành lợi thế để bước vào pop, R&B, hip-hop hay bất cứ dòng nào mà vẫn giữ được tiếng nói riêng.
Đọc lại hành trình đó, ta thấy một thái độ rõ ràng đối với sản xuất âm nhạc Việt: thể loại được phép thay đổi liên tục, nhưng trục căn tính thì không. Đối với Danny, âm nhạc Việt Nam hiện đại muốn "rise" không thể chạy theo mô-típ quốc tế rồi bỏ lại tiếng Việt, thang âm Việt, cảm xúc Việt ở phía sau. Anh chọn linh hoạt để tương thích với nhiều nghệ sĩ, nhiều thị trường, nhưng sự linh hoạt ấy chỉ meaningful nếu xuất phát điểm là người viết tự tin về bản sắc của mình. Đó là cách bảo tồn văn hóa âm nhạc thông qua sản xuất: không cắm cố định một vài nhạc cụ dân tộc vào beat, mà bảo vệ cách nghĩ, cách kể chuyện Việt khi bước vào bất cứ phòng thu nào trên thế giới.
mess.: âm nhạc như cây cổ thụ, rễ Việt – tán hiện đại
Nếu Danny Chung là minh chứng cho việc một songwriter Việt có thể đi qua nhiều genre mà không lạc bản sắc, mess. là ví dụ rất cụ thể về cách một DJ, music director biến trải nghiệm địa phương thành ngôn ngữ điện tử và experimental. Sinh ra ở Sơn La, lớn lên giữa âm thanh núi rừng Tây Bắc, cô bắt đầu học nhạc theo hướng khá chính thống khoảng 2010–2012 nhưng sớm nhận ra mình không hợp với lối học đó. Bước ngoặt diễn ra khi Internet bùng nổ, lần đầu cô biết đến khái niệm "producer" qua nhạc của Touliver, LadyKillah, Spacespeakers rồi phát hiện có thể "ngồi trước máy tính và làm ra nhạc" – từ đó tự mò mẫm con đường sản xuất âm nhạc Việt của riêng mình.
Thay vì bê nguyên yếu tố dân tộc vào từng track, mess. mô tả thứ mình mang theo từ Sơn La giống như "nhịp điệu của người miền núi" – "khá rừng rú", mạnh và có độ gằn, là "sự gào thét bên trong" nhưng không cần phải screaming. Quan trọng hơn, cô đã tìm hiểu và đưa nhạc bản địa vào âm nhạc đương đại từ khá sớm, cùng ANNAM và Dustin Ngo thử nghiệm chất liệu truyền thống trong bối cảnh Việt Nam còn ít người kết hợp nhạc đương đại với di sản. Hình ảnh cây cổ thụ mà mess. dùng không phải một ẩn dụ đẹp cho có: "phải có một bộ rễ rất sâu... thuộc về bản sắc Việt Nam" nhưng từ đó mọc ra tán lá xum xuê là những sáng tạo hiện đại. Đây là quan điểm bảo tồn văn hóa âm nhạc thông minh: nghe là biết âm nhạc Việt Nam, nhưng ca khúc vẫn dịch chuyển qua nhiều "mùa" cảm xúc và thể loại.
Từ jamming, Tomorrowland đến làn sóng nhạc trẻ giữ gốc
Điểm chung giữa Danny Chung và mess. là họ đều từ chối sự đứng yên. Danny tận dụng khả năng bước vào nhiều "thế giới âm nhạc" khác nhau, thích nghi với từng nghệ sĩ mà vẫn giữ được trục căn tính. mess. thì xây cả thẩm mỹ quanh ý niệm "hỗn độn có chủ đích", chấp nhận đặt đủ thứ cạnh nhau, từ chất liệu quen thuộc đến những thứ chưa từng thử, để tạo không gian cho việc thử, sai, rồi tìm điểm giao bất ngờ. Với cô, "jamming" – chơi nhạc ngẫu hứng, ứng tấu, không toan tính – là cách thu thập nguyên liệu thô cho sản xuất âm nhạc Việt. Hơn 10.000 giờ hoạt động nghệ thuật đưa mess. từ sân khấu underground lên vai trò Giám đốc Âm nhạc cho concert kỷ niệm 20 năm của Kimmese vào tháng 8 vừa qua, và xa hơn là việc trở thành nữ nghệ sĩ Việt đầu tiên biểu diễn tại một trong những lễ hội điện tử lớn nhất thế giới.
Nhìn rộng hơn, họ là phần của một chuyển động: nhạc sĩ trẻ Việt Nam không còn xem nhạc truyền thống như bảo tàng bất động, mà như kho chất liệu để remix đời sống hiện tại. Khoảng 2018–2021, mess. cùng ANNAM và Dustin Ngo thử nghiệm mạnh với âm thanh bản địa trong âm nhạc đương đại, ở thời điểm Việt Nam "vẫn chưa có quá nhiều người" làm điều đó. Cùng lúc, cô chuyển sang làm việc nhiều hơn với nhạc trẻ, tạo nên đường đi hai chiều giữa di sản và xu hướng. Ngay cả khi bị "già" bởi thế hệ producer sinh năm 2000 như Marzuz, NK’ khiến mình "tự ái" vì làm được quả nhạc "kinh" khi còn rất trẻ, phản ứng của mess. không phải co cụm mà là lao vào học nghiêm túc hơn. Đó là tinh thần của thế hệ mới: gốc là điểm tự tin để cạnh tranh, không phải cái cớ để xin khoan nhượng.
Âm nhạc Việt Nam hiện đại: bảo tồn bằng chuyển động
Cả Danny Chung lẫn mess. đều dùng một lập luận chung: gốc rễ văn hóa là nền móng để xây nhà, không phải chiếc khóa cài cửa. Danny cho thấy một songwriter Việt có thể "bước vào nhiều thể loại, nhiều thế giới âm nhạc" và thích nghi với nhiều nghệ sĩ mà không hòa tan bản sắc. mess. thì khẳng định âm nhạc của mình phải "rooted – nghe là biết đây là âm nhạc Việt Nam" nhưng cách phát triển từ cái gốc phải mới, luôn chuyển động và không bị giới hạn bởi một thể loại nhất định. Theo cô, cây âm nhạc đó đi qua bốn mùa cảm xúc – vui, buồn, nhẹ nhàng, mạnh mẽ – nhưng "dù ở mùa nào thì nó vẫn là cùng một cái cây".
Trong thời đại sản xuất âm nhạc Việt chịu ảnh hưởng mạnh của nền tảng số, plugin quốc tế, sân khấu ngoại, câu hỏi "giữ gốc" không còn là chuyện có thêm tiếng đàn tranh vào bản house hay không. Nó trở thành câu hỏi: khi một producer Việt mở laptop lên làm beat, hệ giá trị nào dẫn đường cho họ? Hành trình từ những năm 2010–2012 loay hoay học nhạc chính thống, đến giai đoạn 2018–2021 thử chất liệu bản địa trong âm nhạc đương đại, rồi hiện tại ôm nhạc trẻ và sân khấu như Tomorrowland, cho thấy bảo tồn văn hóa âm nhạc là một động từ. Thế hệ nhạc sĩ trẻ Việt Nam không chờ di sản được gắn nhãn "bảo tồn" rồi mới dùng, họ chủ động tái định nghĩa nó trong từng lần "jamming", từng ca khúc, từng concert. Và nếu muốn âm nhạc Việt Nam hiện đại "rise" đúng nghĩa, có lẽ điều cần nhất là nhiều hơn nữa những cây cổ thụ như thế – rễ Việt cắm sâu, nhưng tán lá đủ rộng để chạm tới bầu trời toàn cầu.
