Làn sóng kiểm dịch mới: xuất khẩu nông sản bước vào “vùng xoáy”
Xuất khẩu nông sản Việt Nam trước làn sóng kiểm dịch mới là bối cảnh các thị trường nhập khẩu lớn đồng loạt siết chặt các yêu cầu về an toàn thực phẩm, dư lượng và kiểm dịch, khiến mọi lô hàng từ trang trại, nhà máy đến cửa khẩu đều phải tuân thủ hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng chi tiết, thường xuyên cập nhật, và gắn với cơ chế giám sát rủi ro trên toàn chuỗi sản xuất, thay vì chỉ kiểm tra ở khâu cuối cùng. Trong bối cảnh đó, lệnh tạm dừng nhập khẩu bưởi Việt Nam Úc, cùng hàng loạt biện pháp SPS mới tại EU, Trung Quốc hay Trung Đông – châu Phi, cho thấy rào cản thương mại nông sản đang chuyển từ thuế quan sang kỹ thuật, buộc nông nghiệp Việt Nam phải thay đổi tư duy nếu không muốn mất thị trường xuất khẩu nông sản Việt Nam ngay trên “sân chơi” mình từng có lợi thế.
Bưởi tươi vào Úc bị chặn: tín hiệu cảnh báo hơn là cú sốc bất ngờ
Úc quyết định tạm dừng nhập khẩu bưởi tươi từ Việt Nam trong 6 tháng kể từ 15/9 sau một đợt kiểm tra thực địa tại các vùng trồng và cơ sở đóng gói ở Vĩnh Long, TP.HCM và Cần Thơ. Việc này diễn ra chỉ khoảng 5 tháng sau khi những lô bưởi đầu tiên đặt chân vào thị trường này, cho thấy sự nghiêm khắc của cơ quan kiểm dịch thực phẩm tại Úc, nhưng cũng phơi bày điểm yếu cố hữu của chuỗi sản xuất bưởi xuất khẩu Việt Nam. Báo cáo thanh tra cho thấy người trồng vẫn thiếu nhật ký sản xuất, hồ sơ sinh vật gây hại, quy trình quản lý dịch hại không đồng bộ; khâu đóng gói chưa loại bỏ hết quả sâu bệnh, xử lý chlorine thiếu thống nhất và lỗ hổng truy xuất nguồn gốc. Khi cơ quan kiểm dịch thực vật trong nước buộc phải dừng cấp giấy chứng nhận kiểm dịch đối với bưởi tươi xuất khẩu sang Úc, bài học không chỉ dừng ở một mã hàng, mà gióng hồi chuông cho toàn bộ nông sản tươi của Việt Nam.
Không chỉ Úc: các thị trường lớn đồng loạt siết an toàn thực phẩm
Lệnh tạm dừng bưởi vào Úc xảy ra trong một làn sóng siết chặt kiểm dịch thực phẩm trên phạm vi toàn cầu. Chỉ trong nửa đầu tháng 9, các thành viên WTO đã phát đi 33 thông báo liên quan đến các biện pháp SPS, từ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, phụ gia thức ăn chăn nuôi đến độc tố vi nấm và kiểm dịch thực vật. Tại EU, nhiều quy định mới liên quan trực tiếp tới an toàn thực phẩm đang được dự thảo, đặc biệt là việc hạ giới hạn dư lượng tối đa cho thuốc bảo vệ thực vật trên xoài, cà chua, trà, quả có múi, dâu tây, ớt – nhóm sản phẩm mà Việt Nam xuất khẩu đáng kể. Song song, EU duy trì chế độ kiểm soát tăng cường với sầu riêng, thanh long, đậu bắp và ớt, với tần suất kiểm tra có thể lên tới 50% lô hàng. Ở Trung Quốc, Nghị định 280 áp dụng quản lý rủi ro với 17 nhóm thực phẩm nhập khẩu, yêu cầu doanh nghiệp khai báo chính xác mã số đăng ký khi làm thủ tục hải quan, biến truy xuất nguồn gốc thành “tấm vé vào cửa” bắt buộc.
Rào cản thương mại nông sản: từ tiêu chuẩn kỹ thuật tới quản trị chuỗi
Điểm đáng lo không phải là tiêu chuẩn an toàn thực phẩm cao hơn, mà là tốc độ thay đổi và chiều sâu của các biện pháp kiểm dịch thực phẩm. Chỉ riêng ba khu vực EU, Trung Quốc và Trung Đông – châu Phi đã đưa ra 249 biện pháp SPS từ đầu năm đến 10/9, trong đó 99 biện pháp đã có hiệu lực, cho thấy hệ thống yêu cầu không còn cố định mà liên tục điều chỉnh. Ở Trung Đông – châu Phi, 127 thông báo liên quan đến gạo, chuối, gia vị, thảo mộc khô và thực phẩm chế biến, với yêu cầu chi tiết từ ghi nhãn tiếng Ả Rập, tiêu chuẩn Halal đến giới hạn vi sinh, độc tố nấm mốc và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Những rào cản thương mại nông sản này thực chất là “bài kiểm tra” năng lực quản trị chuỗi: từ vật tư đầu vào, nhật ký sản xuất, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói đến hệ thống truy xuất nguồn gốc. Bất kỳ mắt xích nào yếu cũng đủ khiến cả lô hàng bị trả về hoặc bị đưa vào diện kiểm soát tăng cường như trường hợp sầu riêng Việt Nam tại Ukraine hay thay đổi kiểm dịch thực vật với Đài Loan.
Thoát thế bị động: khuyến cáo đã rõ, hành động phải nhanh và đồng bộ
Trước sức ép kiểm dịch ngày càng lớn, ngành nông nghiệp không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chủ động khơi thông những mặt hàng còn nhiều dư địa xuất khẩu và tháo gỡ nhanh các rào cản kỹ thuật. Về phía quản lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tập trung rà soát toàn bộ vùng trồng và cơ sở đóng gói đã được cấp mã số, yêu cầu từng đơn vị đáp ứng đầy đủ điều kiện nhập khẩu; mã số không đạt phải tạm dừng và chỉ được khôi phục sau khi khắc phục, kiểm tra lại. Song song, bộ đang đẩy nhanh cấp mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và hoàn thiện yêu cầu truy xuất nguồn gốc cho các ngành hàng chủ lực, đồng thời thiết lập đầu mối hỏi đáp SPS tại 34 địa phương để hỗ trợ doanh nghiệp. Văn phòng SPS Việt Nam khuyến nghị doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất cập nhật yêu cầu từng thị trường trước khi ký hợp đồng, kiểm soát chặt vật tư đầu vào, ghi chép đầy đủ nhật ký sản xuất và chủ động kiểm nghiệm chỉ tiêu nguy cơ cao. Trong bối cảnh này, ai coi kiểm dịch là chi phí bắt buộc sẽ bị tụt lại; ai xem đó là “giấy thông hành” để bước vào phân khúc giá trị cao sẽ là người giữ được thị trường.
