Giáo dục bắt buộc bước sang thời kỳ mã định danh và dữ liệu số
Giáo dục bắt buộc theo nơi cư trú là cách Nhà nước rà soát, quản lý và huy động mọi người trong độ tuổi đi học, kể cả người chưa biết chữ, dựa trên nơi sinh sống thực tế thay vì hộ khẩu, kết hợp mã định danh giáo dục và dữ liệu số giáo dục để theo dõi quá trình học tập và công nhận đạt chuẩn một cách thống nhất, minh bạch và ít bỏ sót nhất có thể. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định điều kiện bảo đảm, nội dung và quy trình kiểm tra, công nhận đạt chuẩn giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ. Điểm mới không chỉ là kỹ thuật quản lý, mà là cách nhìn lại trách nhiệm của địa phương, trường học và gia đình đối với quyền học tập của mọi trẻ em và người lớn còn mù chữ.
Từ hộ khẩu sang nơi cư trú thực tế: thay đổi âm thầm nhưng tác động lớn
Thay vì dựa vào hộ khẩu, dự thảo yêu cầu rà soát người trong độ tuổi giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ theo nơi cư trú thực tế ở cấp xã, không phân biệt nơi đăng ký hộ khẩu thường trú hay hộ tịch gốc. Đây là bước ngoặt quan trọng: hệ thống giáo dục được buộc phải nhìn vào thực tế di cư, thuê trọ, làm ăn xa, thay vì bám vào sổ sách. Cách tiếp cận mới giúp địa phương xác định đúng đối tượng cần huy động ra lớp, theo dõi tình trạng học tập và hạn chế bỏ sót trẻ trong độ tuổi đi học, người chưa biết chữ hoặc có nguy cơ tái mù chữ, nhất là tại những nơi có biến động dân cư. Với phụ huynh, điều này đồng nghĩa con sẽ được tính vào kế hoạch giáo dục nơi gia đình đang sống, không bị “lạc” giữa quê và nơi ở.
Mã định danh giáo dục: lợi cho quản lý, lo về quyền riêng tư
Dự thảo đề xuất quản lý người học bằng một mã định danh giáo dục duy nhất cho mỗi cá nhân. Dữ liệu số giáo dục sẽ được cập nhật và khai thác trên môi trường số, làm căn cứ thống kê, báo cáo, đánh giá kết quả thực hiện và phục vụ kiểm tra, công nhận đạt chuẩn. Về mặt tích cực, điều này giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy, hạn chế trùng lặp, sai lệch số liệu và nâng cao khả năng đối chiếu, kiểm chứng. Tuy nhiên, với phụ huynh, câu hỏi lớn là dữ liệu học tập của con mình được bảo vệ ra sao. Dự thảo khẳng định việc kết nối, chia sẻ dữ liệu phải tuân thủ pháp luật, bảo đảm an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhưng thực tế triển khai sẽ là phép thử cho năng lực số của các địa phương.
Quy trình công nhận chuẩn giáo dục bắt buộc: trường học không còn “khoán trắng”
Giáo dục bắt buộc ở cấp tiểu học và trung học cơ sở được đặt trong khung điều kiện rõ ràng về đội ngũ, mạng lưới trường lớp, cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và kinh phí. Cơ sở giáo dục phải bảo đảm cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên theo vị trí việc làm; địa phương có trách nhiệm phân công người theo dõi công tác giáo dục bắt buộc trên địa bàn. Quy trình kiểm tra công nhận đạt chuẩn không chỉ dựa vào hồ sơ, mà còn kiểm tra dữ liệu trên hệ thống thông tin và kiểm tra thực tế theo Nghị định 353/2026/NĐ-CP. Quy trình được quy định cho cả cấp xã và cấp tỉnh, gắn với trách nhiệm tự kiểm tra, đánh giá, lập hồ sơ, tổ chức kiểm tra và quyết định công nhận. Điều này buộc trường học và chính quyền không thể “khoán trắng” cho thống kê, mà phải chịu trách nhiệm liên tục về chất lượng và độ bao phủ giáo dục bắt buộc.
Gia đình cần làm gì trước hệ thống giáo dục theo nơi cư trú?
Mục tiêu xuyên suốt của dự thảo là bảo đảm quyền học tập của người dân, huy động nguồn lực phù hợp với điều kiện thực tế và nâng cao hiệu quả quản lý tại địa phương. Thông qua các quy định về rà soát đối tượng, quản lý dữ liệu và quy trình kiểm tra, công nhận, văn bản hướng tới nâng cao trách nhiệm của chính quyền địa phương, bảo đảm quyền học tập và duy trì bền vững kết quả giáo dục bắt buộc, xóa mù chữ. Với phụ huynh, việc chủ động khai báo nơi cư trú thực tế, hợp tác trong các đợt rà soát và theo dõi mã định danh giáo dục của con sẽ trở nên quan trọng. Với người lớn chưa biết chữ, việc tham gia lớp xóa mù chữ – kể cả khi giáo viên có thể là người tốt nghiệp THCS tại vùng đặc biệt khó khăn – không còn là “phong trào” mà là một phần của hệ thống được kiểm tra và công nhận. Nếu gia đình coi giáo dục bắt buộc là quyền phải được đòi hỏi, chứ không chỉ nghĩa vụ phải thực hiện, những thay đổi này sẽ là cơ hội hơn là gánh nặng.
