Xây dựng nhân cách học sinh: không phải khẩu hiệu, mà là thói quen hằng ngày
Xây dựng nhân cách học sinh là quá trình giáo dục toàn diện giúp các em hình thành thói quen ứng xử có văn hóa, biết quan tâm đến người khác, có ý thức trách nhiệm với cộng đồng, đồng thời phát triển kỹ năng mềm trong trường học thông qua những hoạt động hằng ngày hơn là chỉ qua bài giảng lý thuyết. Mấu chốt không nằm ở khẩu hiệu treo trước cổng trường, mà ở cách các em chào hỏi, giữ gìn lớp học, giải quyết mâu thuẫn với bạn bè hay tự giác tuân thủ luật giao thông. Khi những điều bình thường ấy trở thành nếp sống, văn hóa trường học được hình thành một cách tự nhiên, bền vững. Điểm đáng chú ý ở Hải Phòng là ngành giáo dục không coi đạo đức, lối sống là “môn phụ” mà xác định đây là nhiệm vụ đi song song với dạy văn hóa, được triển khai thường xuyên trong học tập và sinh hoạt hằng ngày. Cách làm này thể hiện quan điểm rõ ràng: nhân cách không thể “dạy gấp” trước kỳ thi, mà phải được bồi đắp từng chút một trong từng giờ lên lớp, giờ chào cờ và cả những khoảng thời gian ngoài lớp học.
Bài học gần gũi: từ lớp học đến "hành trình về địa chỉ đỏ"
Nếu chỉ nói về đạo đức trên giấy, học sinh sẽ khó thấy nó liên quan gì đến đời sống của mình. Các trường ở Hải Phòng đi ngược lại lối dạy khô cứng ấy bằng những bài học gắn với tình huống rất đời thường. Trong các tiết học, giáo viên chủ động lồng ghép giáo dục đạo đức, lối sống, chọn những câu chuyện, tình huống phù hợp để học sinh suy nghĩ, thảo luận và soi chiếu vào bản thân. Khi học sinh được hỏi phải làm gì khi bạn gặp khó khăn, xử lý bất đồng ra sao, phản ứng thế nào trước hành vi sai chuẩn, các em buộc phải tập lý luận, lắng nghe và ra quyết định – đó chính là kỹ năng mềm trong trường học đang hình thành ngay trên ghế nhà trường. Quan trọng hơn, bài học không dừng lại trong lớp. Ngày 26-3-2026, gần 520 học sinh khối 6, 7 của Trường THCS Trần Hưng Đạo đã tham gia "Hành trình về địa chỉ đỏ" đến Đền Trần, Cố đô Hoa Lư và khu trải nghiệm Núi Ngăm. Đây không phải chuyến đi chơi đơn thuần: nghe kể về triều Trần và các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm khiến lịch sử trong sách giáo khoa trở nên sống động, từ đó nuôi dưỡng lòng biết ơn, tự hào và ý thức trách nhiệm với truyền thống dân tộc.
Từ lời chào, thùng rác đến tấm gương bạn bè: văn hóa trường học được tạo ra như thế nào?
Điểm chung trong cách các trường ở Hải Phòng xây dựng văn hóa trường học là họ không đẩy trách nhiệm cho vài tiết sinh hoạt chủ đề, mà biến cả không gian học đường thành môi trường thực hành nhân cách. Hoạt động chào cờ hằng tuần ở một số trường tiểu học được thiết kế lại thành diễn đàn "Mỗi tuần một câu chuyện đẹp, một gương sáng, một cuốn sách hay", qua đó học sinh nhận được những bài học phù hợp, thiết thực với cuộc sống. Chủ đề "Sống biết ơn, yêu thương và trách nhiệm" được tổ chức theo hình thức trải nghiệm, tương tác, khuyến khích học sinh nói lời cảm ơn, xin lỗi, biết quan tâm người thân, lễ phép với người lớn và tôn trọng bạn bè. Theo hiệu trưởng một trường THPT chuyên ở Hải Phòng, nội dung giáo dục phải được cụ thể hóa thành những hành động gần gũi: từ tự học, tự rèn luyện, trung thực, trách nhiệm đến đoàn kết, chia sẻ; từ lời chào hỏi, ứng xử văn minh đến giữ gìn trường lớp, bảo vệ tài sản chung và giúp đỡ bạn bè. Đây mới là những "bài tập nhân cách" hàng ngày: nhặt một mẩu rác, giữ lớp học sạch, tham gia bảo vệ môi trường, hay nhẹ nhàng nhắc bạn đội mũ bảo hiểm khi đến trường. Khi cả tập thể cùng làm, văn hóa trường học không còn là khẩu hiệu mà thành thói quen.
Khi kỹ năng mềm trở thành thói quen sống, không còn là tiết học riêng lẻ
Một điểm đáng bàn là các trường không tách kỹ năng mềm trong trường học thành một hoạt động bên lề, mà hòa chúng vào đời sống học đường. Những nội dung như văn hóa ứng xử, kỹ năng sống, phòng chống bạo lực học đường, ma túy, tệ nạn xã hội và an toàn trên môi trường mạng được đưa vào giờ chào cờ, sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm và các chương trình chuyên đề, thay vì chỉ dừng ở vài buổi nói chuyện rời rạc. Học sinh vì thế được "thực hành" cách bảo vệ mình, tôn trọng người khác, xử lý tình huống nguy hiểm trong bối cảnh quen thuộc. Giáo dục luật giao thông cũng là một ví dụ rõ ràng: các em nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, biết tự bảo vệ mình và hình thành thói quen tham gia giao thông an toàn. Những kỹ năng tưởng nhỏ đó là điều các em sẽ dùng mỗi ngày, lâu dài hơn bất cứ bài kiểm tra nào. Khi các em học cách nói lời xin lỗi, chấp nhận trách nhiệm, giải quyết xung đột bằng đối thoại thay vì nắm đấm, năng lực sống và làm việc sau này được chuẩn bị một cách tự nhiên, đúng tinh thần giáo dục toàn diện mà nhiều nơi vẫn còn nói nhiều hơn làm.
Những hành động đẹp và trách nhiệm cùng chia sẻ: con đường dài của giáo dục toàn diện
Tác động của cách xây dựng nhân cách học sinh từ việc nhỏ thể hiện rõ trong những câu chuyện cụ thể. Nhiều học sinh sẵn sàng trở thành "đôi chân" của bạn khuyết tật, kiên trì cõng bạn đến trường suốt nhiều năm liền. Có em dũng cảm nhận lỗi khi làm vỡ gương xe ô tô, có nhóm học sinh lớp 11 trung thực trả lại hai chiếc điện thoại nhặt được cho người mất. Những việc tưởng nhỏ ấy cho thấy các giá trị chia sẻ, trung thực, trách nhiệm đang được chuyển hóa thành hành động, tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực trong trường. Theo lãnh đạo ngành giáo dục tại đây, nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, lối sống là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì, trách nhiệm và phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội. Một câu nói có thể trôi đi rất nhanh, nhưng thầy cô làm gương, cha mẹ đồng hành và trường tạo môi trường cho học sinh trải nghiệm, luyện tập, sửa sai thì thói quen tốt mới hình thành. Khi bài học về trách nhiệm, trung thực, yêu thương, chia sẻ được chuyển thành hành vi, thành nếp sống, một lối sống tích cực sẽ lan tỏa. Đó mới là nền tảng để giáo dục toàn diện trở thành hiện thực: thế hệ học sinh không chỉ giỏi kiến thức mà còn có nhân cách tốt, ý thức công dân và trách nhiệm với cộng đồng.
