Yayoi Kusama qua đời ở tuổi 97 và ý nghĩa của một huyền thoại
Yayoi Kusama là nghệ sĩ đương đại Nhật Bản nổi tiếng với mô-típ chấm bi và thế giới ảo giác siêu thực, người đã biến chấn thương tâm lý tuổi thơ thành một vũ trụ nghệ thuật đắm chìm, đồng thời trở thành hiện tượng văn hóa và thương mại toàn cầu, được nhận diện như một trong những gương mặt có ảnh hưởng sâu rộng nhất của nghệ thuật thị giác đương đại. Yayoi Kusama qua đời tại một bệnh viện ở Tokyo vào ngày 14.8, hưởng thọ 97 tuổi, khép lại hành trình sáng tạo kéo dài hơn bảy thập kỷ. Sự ra đi của bà làm dấy lên câu hỏi quan trọng: chúng ta ghi nhớ Kusama như một cái tên bán vé kỷ lục hay như người đã viết lại cách nghệ thuật trò chuyện với chấn thương, tính dục và sự vô tận? Đặt Kusama vào trung tâm bức tranh nghệ thuật đương đại, có thể thấy bà không chỉ là ngôi sao triển lãm chấm bi, mà là người buộc thế giới phải nhìn nghiêm túc vào sức mạnh chữa lành của nghệ thuật – ngay cả khi nó ra đời từ những vết nứt đau đớn nhất trong tâm trí con người.
Từ ảo giác thời thơ ấu đến phong cách chấm bi bất tận
Để hiểu di sản nghệ thuật toàn cầu của Kusama, phải quay về tuổi thơ của cô bé sinh ngày 22.3.1929 tại Matsumoto, trong một gia đình khá giả nhưng tràn ngập bất ổn. Mẹ phản đối hội họa, xé tranh; cha trăng hoa, bà bị ép làm "gián điệp" chứng kiến những cảnh ngoại tình – những trải nghiệm thị giác cưỡng bức này khắc sâu một chấn thương khiến Kusama ghê tởm và ám ảnh về tính dục suốt đời. Nhưng bi kịch còn nằm ở chính bộ não: từ năm 10 tuổi, bà liên tục thấy các bông hoa, lưới và chấm bi lan tràn, nuốt chửng trần nhà, tường và cả cơ thể mình. Thay vì để những ảo giác đẩy mình đến tuyệt vọng, Kusama chọn vẽ như một nghi thức sinh tồn. Những chấm bi – thứ nhiều đời sau coi là hình ảnh dễ thương để chụp selfie trong triển lãm chấm bi – thực chất là nỗ lực tuyệt vọng để kiểm soát sự vô tận đang tấn công tâm trí bà. Khi Kusama nói: "Nghệ thuật của tôi bắt nguồn từ những ảo giác mà chỉ mình tôi có thể nhìn thấy", bà không lãng mạn hóa bệnh lý, mà đang mô tả cách nghệ thuật trở thành đường dây cứu sinh khỏi sự sụp đổ tinh thần.
New York, phản kháng và bước ngoặt trở thành nghệ sĩ đương đại hàng đầu
Không chấp nhận bị gia đình và xã hội trói buộc, Kusama thực hiện lựa chọn táo bạo: tự viết thư cho danh họa Georgia O’Keeffe xin lời khuyên, rồi một mình rời Nhật Bản sang New York với tiền đô may trong gấu kimono – quyết tâm khắc tên mình trên bản đồ nghệ thuật thế giới. Ở Mỹ, bà nhanh chóng trở thành nhân vật ngông cuồng của giới avant-garde, phá vỡ khuôn mẫu hội họa truyền thống bằng tranh Infinity Net, điêu khắc mềm và các "happenings" – những màn trình diễn công cộng mang sắc thái chính trị, tính dục. Kusama biến cơ thể người khỏa thân thành canvas chấm bi trong Grand Orgy to Awaken the Dead, ngang nhiên tổ chức ở khu vườn điêu khắc ngoài trời của một bảo tàng tại New York dù không được cho phép. Trên giấy tờ, đó là scandal. Nhưng nếu nhìn như một tuyên ngôn, Kusama đang đập tan ranh giới giữa nghệ thuật cao cấp và thân thể, giữa tính cá nhân và sự hòa tan vào vũ trụ. Trong một tờ rơi của mình, bà kêu gọi: "Hãy hòa làm một với sự vĩnh hằng. Xóa bỏ cá tính của bạn. Trở thành một phần của môi trường xung quanh. Hãy quên chính mình" – một chương trình nghệ thuật, nhưng cũng là cách bà thương lượng với nỗi sợ bị tan biến trong ảo giác.
Căn phòng gương vô tận, triển lãm bom tấn và những mặt tối của danh tiếng
Từ năm 1977, Kusama sống ẩn dật trong bệnh viện tâm thần Seiwa ở Tokyo nhưng sức sáng tạo thì không hề suy giảm. Bà liên tục vẽ, viết tiểu thuyết, thơ, và phát triển các không gian đắm chìm như căn phòng gương vô tận (Infinity Mirror Rooms) cùng triển lãm chấm bi, nơi người xem bước vào một vũ trụ phản chiếu chớp mắt là mất hoàn toàn cảm giác về giới hạn. Bắt đầu từ đầu những năm 2000, các triển lãm bom tấn của Kusama tại bảo tàng và phòng trưng bày trên toàn cầu thu hút đông đảo khách tham quan, tạo ra những cơn sốt check-in từ Los Angeles tới đảo Naoshima. Năm 2024, Kusama được xếp hạng là nghệ sĩ đương đại có doanh thu cao nhất thế giới, vượt qua những tên tuổi như David Hockney và Lucian Freud. Chính ở đây, di sản nghệ thuật toàn cầu của bà trở nên phức tạp: các căn phòng gương và họa tiết chấm bi trở thành di sản thị giác kinh điển, nhưng trong giới nghệ thuật, đối thủ và nhà phê bình bắt đầu xì xào về việc bà bị khai thác thương mại quá mức. Kusama bị kéo căng giữa hai cực – biểu tượng nghệ sĩ đương đại Nhật Bản và thương hiệu toàn cầu – song chính sự kiên trì làm việc trong viện tâm thần đã âm thầm buộc thế giới phải nhìn lại, rằng sau hào quang Instagram là cả một đời chiến đấu với bệnh lý tâm thần và những lần tự tử không thành.
Di sản nghệ thuật toàn cầu: từ chấn thương cá nhân đến không gian chữa lành cho hàng triệu người
Nếu chỉ nhìn Kusama qua doanh thu đấu giá hay hàng người xếp hàng vào phòng gương, ta sẽ bỏ lỡ điều quan trọng nhất: bà đã biến câu chuyện một phụ nữ bị gia đình gạt ra bên lề, suy sụp tâm lý và từng tìm đến cái chết, thành hành trình đi lên vị thế nghệ sĩ có tác phẩm bán chạy nhất thế giới và biểu tượng nghệ thuật đương đại Nhật Bản. Các triển lãm chấm bi, bí ngô, lưới vô tận đã trở thành không gian nơi người xem, dù đến vì trào lưu, vẫn phải đối diện với cảm giác bị hòa tan, bị xóa nhòa trong vô tận – cảm giác Kusama từng bị ám ảnh đến hoảng loạn. Di sản nghệ thuật toàn cầu của bà nằm ở chỗ: những gì khởi nguồn từ chấn thương tuổi thơ và căn bệnh tâm thần đã được chuyển hóa thành ngôn ngữ thị giác thấu cảm, vỗ về và chữa lành cho hàng triệu tâm hồn trên khắp thế giới. Kusama qua đời, nhưng mô-típ chấm bi và các phòng gương vô tận tiếp tục sống như lời nhắc rằng nghệ thuật không phải là xa xỉ phẩm dành cho elite, mà là một phương thức sống sót. Sự ra đi của Yayoi Kusama là tổn thất lớn, song tư duy sáng tạo tự do và quả cảm của bà sẽ còn truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ, người mắc bệnh tâm thần và tất cả những ai đang cố gắng biến nỗi đau thành ý nghĩa.
