Từ tin Yayoi Kusama qua đời đến ý nghĩa của một đời nghệ thuật
Yayoi Kusama là nghệ sĩ đương đại Nhật Bản được nhận diện toàn cầu nhờ thế giới chấm bi siêu thực và những không gian sắp đặt đắm chìm, nơi ảo giác cá nhân được chuyển hóa thành ngôn ngữ thị giác có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến nghệ thuật đương đại quốc tế và công chúng đại chúng. Vì thế, việc Yayoi Kusama qua đời tại một bệnh viện ở Tokyo ngày 14.8 do suy đa tạng, hưởng thọ 97 tuổi, không chỉ khép lại hành trình cá nhân của một “nữ hoàng chấm bi”, mà buộc chúng ta phải nhìn lại cách một người phụ nữ xuất thân từ thị trấn nông thôn Matsumoto, sinh ngày 22.3.1929, đã dùng chấn thương tâm lý làm nhiên liệu để viết lại quy tắc của nghệ thuật đương đại. Điểm quan trọng không phải là sự huyền thoại hóa, mà là đặt câu hỏi: tại sao một cuộc đời đầy vết nứt tinh thần lại trở thành di sản được tôn vinh trên phạm vi toàn cầu.
Tuổi thơ đầy ảo giác: nghệ thuật như nghi thức sinh tồn
Kusama không bước vào nghệ thuật từ đặc quyền hay môi trường nuôi dưỡng sáng tạo, mà từ một tuổi thơ bị bào mòn bởi bất ổn gia đình. Sinh ra tại Matsumoto trong một gia đình khá giả nhưng tràn ngập căng thẳng, bà phải lớn lên dưới sự khắc nghiệt của người mẹ liên tục giật phắt và xé bỏ những bức vẽ của con gái. Bên cạnh một người cha trăng hoa và các vấn đề sức khỏe, Kusama còn bị chính mẹ ép làm “gián điệp” theo dõi những cuộc ngoại tình của cha. Khung cảnh đó cộng hưởng với những ảo giác đầu đời: khoảng năm 10 tuổi, bà thấy những bông violet mang “biểu cảm kỳ dị” trò chuyện trong vườn, rồi các họa tiết hoa và chấm bi lan rộng, nuốt chửng trần nhà, bức tường và cả cơ thể mình. Trong bối cảnh thiếu vắng thấu hiểu, việc vẽ trở thành nghi thức sinh tồn: Kusama vẽ như một hành vi tự vệ khẩn cấp để không bị những lớp màn ảo giác tách hẳn khỏi thế giới.
Cú đào thoát sang New York và những cuộc nổi loạn chấm bi
Điểm ngoặt của Kusama nằm ở quyết tâm thoát khỏi chiếc khuôn gia đình và xã hội Nhật Bản bảo thủ. Ở tuổi ngoài 20, bà chủ động viết thư cho danh họa Georgia O’Keeffe xin lời khuyên, rồi bất chấp rào cản ngôn ngữ và quy định cấm chuyển tiền ra nước ngoài, âm thầm may từng tờ đô-la vào gấu áo kimono để một mình sang New York. Tại đây, Kusama trở thành nhân vật ngông cuồng của giới avant-garde thập niên 1960, mở rộng thực hành từ tranh Infinity Net, điêu khắc mềm đến những “happenings” – trình diễn công cộng mang sắc thái chính trị hoặc tính dục. Bà dùng chấm bi phủ lên cơ thể khỏa thân trong Grand Orgy to Awaken the Dead (1969) ở vườn điêu khắc ngoài trời của MoMA, dù không được cho phép, và từng tự mang 1.500 quả cầu gương đến Venice Biennale với Narcissus Garden, bán cho công chúng như một cú công kích sự thương mại hóa giới nghệ thuật. Chấm bi, từ ám ảnh cá nhân, trở thành công cụ phản kháng tập thể.
Từ bệnh viện tâm thần đến tác phẩm bán chạy nhất thế giới
Điều gây tranh luận nhưng cũng khiến di sản Kusama trở nên đặc biệt là việc bà tạo ra nhiều tác phẩm quan trọng trong thời gian sống ẩn dật tại bệnh viện tâm thần Seiwa ở Tokyo từ năm 1977. Sau khi trở về Nhật Bản năm 1970, hơn một thập kỷ xa quê khiến bà ban đầu gặp khó khăn khi đưa dòng nghệ thuật gây tranh cãi của mình vào bối cảnh trong nước. Nhưng chính sự bền bỉ đã đảo ngược tình thế: năm 1989, một triển lãm hồi niệm tại New York kích hoạt làn sóng tái định giá toàn cầu; đến năm 1993, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên đại diện chính thức cho Nhật Bản tại Venice Biennale. Từ đầu những năm 2000, triển lãm Kusama bùng nổ thành hiện tượng, những căn phòng gương vô tận, các không gian phủ chấm bi và tranh Infinity Net hút hàng triệu lượt khách từ Los Angeles đến đảo Naoshima. Theo một tổng kết nghệ thuật, năm 2024 Kusama xếp hạng là nghệ sĩ đương đại có doanh thu cao nhất thế giới, vượt qua David Hockney và Lucian Freud. Cụm từ “tác phẩm bán chạy nhất” ở đây không chỉ nói về thị trường, mà về việc một giọng nói bị bệnh lý hóa đã chiếm lại trung tâm sân khấu nghệ thuật.
Di sản của “nữ hoàng chấm bi”: khi ám ảnh cá nhân trở thành trải nghiệm toàn cầu
Nhìn lại, sức mạnh của Yayoi Kusama không nằm ở sự lập dị bề mặt, mà ở khả năng biến ám ảnh riêng thành trải nghiệm chung. Những chấm bi vô tận, những mạng lưới Infinity Net, những căn phòng gương phản chiếu vô biên không chỉ là “thương hiệu nữ hoàng chấm bi”, mà là lời mời công chúng bước vào trạng thái xóa nhòa cái tôi: “Hãy hòa làm một với sự vĩnh hằng. Xóa bỏ cá tính của bạn. Trở thành một phần của môi trường xung quanh. Hãy quên chính mình” – thông điệp mà bà từng viết trong tờ rơi trình diễn. Các triển lãm Kusama với hàng triệu lượt tham quan không phải là công viên giải trí thị giác, mà là lời nhắc rằng nghệ thuật đương đại Nhật Bản – và rộng hơn là nghệ thuật toàn cầu – được cấu tạo từ những câu chuyện tinh thần phức tạp, đôi khi đau đớn. Khi nói “Yayoi Kusama qua đời”, điều công bằng hơn là thừa nhận: bà đã cho chúng ta một mô hình khác về thành công – nơi tác phẩm bán chạy nhất không che khuất vết sẹo, mà xuất phát từ chính vết sẹo ấy.
