Khi con số trên màn hình thành thước đo
Áp lực so sánh trên mạng xã hội là trạng thái người dùng đánh giá cuộc sống và giá trị bản thân bằng những thành tựu, hình ảnh cùng mức độ được chú ý mà người khác công khai trực tuyến. Khi lượt thích bị hiểu thành sự công nhận, một bài đăng ít tương tác có thể khiến người trẻ hụt hẫng, thậm chí xóa ảnh vì sợ bị xem nhẹ. Một sinh viên năm nhất kể rằng đôi khi lượng tương tác thấp khiến cô chạnh lòng; một nhân viên văn phòng cho biết từng xóa ảnh chỉ sau một giờ vì ít lượt thả tim. Áp lực lượt thích không dừng ở chuyện đăng ảnh đẹp hay không: nó biến phản hồi tức thời của đám đông thành thước đo giá trị bản thân. Khi niềm vui phụ thuộc vào những con số ấy, mạng xã hội từ nơi kết nối dễ trở thành nguồn gây sức ép tâm lý.
Quy mô hiện diện khiến tác động này khó gạt sang bên. Việt Nam nằm trong nhóm 10 nước có đông người dùng mạng xã hội nhất thế giới; 73% dân số sử dụng các nền tảng này, phần lớn ở độ tuổi 15–34. Tuy nhiên, thời gian trực tuyến không tự động đồng nghĩa với vấn đề sức khỏe. Ranh giới đáng chú ý xuất hiện khi tương tác trực tuyến bắt đầu chi phối tâm trạng, giấc ngủ, việc học và các mối quan hệ ngoài đời. Đó là lúc cần nhìn nhận áp lực này như vấn đề sức khỏe tinh thần, thay vì trách người trẻ “quá nhạy cảm”.
Sân khấu rực rỡ, hậu trường bị che khuất
Gần 2 giờ sáng, Hoàng, 29 tuổi, nằm trong căn phòng trọ ở Cầu Giấy, phóng to ảnh căn nhà hai tầng có ô tô đỗ phía trước mà một người bạn đăng nhân dịp sinh nhật. Bên dưới là hàng trăm lời chúc tụng. Nhìn lại căn phòng và khoản tiết kiệm của mình, anh nghĩ: “Tôi thấy mình là kẻ bỏ đi”. Những hình ảnh nhà cửa, xe cộ, thăng chức hay du lịch được tung hô có thể biến chuẩn thành đạt của người khác thành bản án đối với chính mình. Nhưng ảnh đăng tải thường chỉ giữ lại khoảnh khắc đẹp; người xem lại đem cả những khó khăn, thất bại và lo toan của mình đặt cạnh “sân khấu” đã chọn lọc, chỉnh sửa ấy.
Sự so sánh càng dễ bám rễ ở tuổi 20–30, khi người trẻ đang cố khẳng định vị thế nhưng tài chính và trải nghiệm sống chưa thật vững vàng. Với Hoàng, những lần thấy bạn bè mua nhà, thăng chức hay đi nước ngoài khiến anh ngột ngạt. Anh mất ngủ kéo dài, sụt 5 kg trong ba tháng và bỏ những việc từng yêu thích; có lúc bấm móng tay vào lòng bàn tay đến bật máu để dịu bức bối. Sau khi đi khám, anh được chẩn đoán rối loạn lo âu và điều trị bằng thuốc kết hợp tư vấn tâm lý. Đây không phải bằng chứng rằng mạng xã hội là nguyên nhân duy nhất, nhưng là lời cảnh báo rõ ràng về cách so sánh trực tuyến có thể khuếch đại bất an và góp phần đẩy người trẻ đến lo âu, trầm cảm, thậm chí tự làm đau bản thân.
Đặt lại ranh giới giữa đời sống thật và mạng
Con số tương tác không thể kể hết nỗ lực, hoàn cảnh hay những phần đời người khác không đăng. WHO khu vực châu Âu ghi nhận tỷ lệ thanh thiếu niên có dấu hiệu sử dụng mạng xã hội có vấn đề tăng từ 7% năm 2018 lên 11% năm 2022. Con số này không có nghĩa mọi người dùng đều gặp rắc rối, nhưng nhắc rằng cần quan tâm đến tác động lên sinh hoạt, không chỉ đếm thời gian lướt. Với người trẻ, bước đầu là nhận diện nội dung được tuyển chọn như một lát cắt, không phải toàn bộ đời sống; thành công, ngoại hình và hạnh phúc của người khác không phải chuẩn đo cho giá trị của mình.
Giới hạn thời gian trực tuyến, lọc bớt nội dung khiến mình liên tục tự so sánh và dành thời gian cho hoạt động ngoài đời là những cách thực tế để giảm sức ép. Sau khi được hỗ trợ tâm lý và dùng thuốc, Hoàng xóa bớt ứng dụng mạng xã hội, tập tắt điện thoại trước 23 giờ và dành buổi tối chạy bộ. Nếu cảm giác tuyệt vọng, mất ngủ hoặc ý muốn tự làm đau bản thân xuất hiện, tìm sự trợ giúp từ chuyên gia y tế tâm thần và người đáng tin cậy quan trọng hơn cố chịu đựng một mình. Mạng xã hội có thể kết nối và mở ra cơ hội, nhưng không nên được trao quyền định giá một con người. Bảo vệ sức khỏe tinh thần bắt đầu từ việc nhìn những gì trên màn hình đúng bản chất: một phần được lựa chọn, không phải thước đo của đời sống thật.
