Sức hút tăng nhanh, hội nhập chưa theo kịp
Rào cản phi thuế quan là những quy định và thủ tục ngoài thuế nhập khẩu—từ tiêu chuẩn sản phẩm, giấy phép đến kiểm tra hải quan—có thể làm tăng độ phức tạp và cản trở hàng hóa, dịch vụ lưu thông giữa các nền kinh tế. Chúng đang là điểm nghẽn lớn hơn mức thuế quan trong nỗ lực biến ASEAN thành một thị trường thống nhất. Khảo sát Tâm lý kinh doanh EU–ASEAN công bố tháng 9/2026 cho thấy 73% doanh nghiệp tham gia nhận định khu vực ngày càng quan trọng với doanh thu toàn cầu của họ; 78% dự kiến tăng hoạt động thương mại và đầu tư. Nhưng sự quan tâm ấy chưa chuyển thành khả năng vận hành liền mạch. Theo Chris Humphrey, Giám đốc điều hành Hội đồng Kinh doanh EU–ASEAN, tầm quan trọng của ASEAN đang tăng nhanh hơn tốc độ cải thiện điều kiện thương mại và đầu tư. Đây là nghịch lý cần được nhìn thẳng: sức hút đầu tư không tự động tạo ra hội nhập hiệu quả.
Nút thắt nằm trong quy định và thủ tục
ASEAN đã tiến xa trong cắt giảm thuế quan truyền thống, nhưng doanh nghiệp vẫn gặp tiêu chuẩn sản phẩm khác nhau, yêu cầu cấp phép, tỷ lệ nội địa hóa, hạn chế xuất nhập khẩu, thủ tục hải quan phức tạp và cách thực thi thiếu nhất quán. Những quy định này có thể phục vụ mục tiêu chính đáng của từng quốc gia; khi chồng lên nhau, chúng lại dựng thành hàng rào mới cho hoạt động xuyên biên giới. Tác động đặc biệt rõ với chuỗi cung ứng phân bổ qua nhiều nước: linh kiện có thể được tìm ở Malaysia, sản xuất tại Việt Nam, điều hành từ Singapore rồi bán ở Indonesia và Philippines. Trong nhóm doanh nghiệp đã sử dụng chuỗi cung ứng khu vực, 67% nêu sự phức tạp quy định và thiếu tiêu chuẩn thống nhất là trở ngại lớn; 55% nhắc đến rào cản phi thuế quan, yêu cầu hải quan và chậm trễ vận chuyển. Chỉ 12% doanh nghiệp có vận chuyển hàng hóa trong ASEAN đánh giá thủ tục hải quan nhanh và hiệu quả, còn khoảng 6% tin rằng rào cản phi thuế quan đang giảm.
Chi phí của một thị trường chưa thống nhất
Khi mỗi biên giới kéo theo cách hiểu quy định, hồ sơ và thời gian xử lý khác nhau, doanh nghiệp phải dành nguồn lực cho tuân thủ thay vì mở rộng sản xuất và thương mại. Gần ba phần tư doanh nghiệp được khảo sát cho rằng có quá nhiều trở ngại khiến họ không thể sử dụng chuỗi cung ứng khu vực hiệu quả. Họ còn phải cân nhắc quy định có ổn định, dễ dự đoán hay không, hàng hóa qua biên giới thuận lợi đến đâu và ban lãnh đạo sẽ mất bao nhiêu thời gian xử lý các hệ thống khác biệt. Điều đó làm suy yếu lợi ích của thương mại khu vực: doanh nghiệp có thể trì hoãn đầu tư, thu hẹp mạng lưới cung ứng hoặc tập trung vốn vào một số thị trường có quy định rõ ràng hơn. ASEAN có lợi thế về tiêu dùng, sản xuất và vị trí địa lý, nhưng cơ hội không bảo đảm thành công. Khoảng cách giữa cam kết hội nhập và trải nghiệm thực tế khiến khu vực chưa khai thác hết tiềm năng của một thị trường chung.
RCEP cho thấy quy mô cơ hội mà một khu vực kết nối tốt có thể mở ra: 15 nền kinh tế thành viên chiếm 27,6% GDP toàn cầu năm 2024 và có hơn 2,31 tỷ dân. Tuy nhiên, hiệp định cũng cho thấy mở cửa dịch vụ và đầu tư phụ thuộc vào cam kết, bảo lưu và ngoại lệ của từng nước; ký kết thỏa thuận không đồng nghĩa mọi lĩnh vực đã mở hoàn toàn. Quy mô lớn chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp có thể tiếp cận thị trường trên thực tế.
Từ cam kết đến thực thi đồng bộ
Nút thắt thể chế nằm ở cách ASEAN vận hành: các thỏa thuận được đàm phán ở cấp khu vực nhưng phần lớn do từng quốc gia triển khai. Chính phủ vẫn quyết định nhiều quy định, thủ tục hải quan và chính sách công nghiệp trong nước; vì vậy, cùng một cam kết có thể được diễn giải hoặc thực hiện với tốc độ khác nhau. Mâu thuẫn giữa lợi ích khu vực và động cơ quốc gia—như thúc đẩy sản xuất trong nước bằng yêu cầu nội địa hóa—khó giải quyết chỉ bằng tuyên bố hội nhập. ASEAN đã có lộ trình tiếp theo trong Kế hoạch Chiến lược Cộng đồng Kinh tế giai đoạn 2026–2030. Hiệp định khung Kinh tế số ASEAN có thể tăng tính thống nhất về thương mại điện tử, dữ liệu và thương mại số; việc thực thi hiệp định hàng hóa ASEAN nâng cấp cũng được đẩy sớm lên cuối năm 2026, thay vì tháng 6/2027. Tuy vậy, ưu tiên của doanh nghiệp rất cụ thể: 87% muốn hài hòa tiêu chuẩn và quy định, 74% muốn dỡ bỏ hạn chế tiếp cận thị trường, 71% muốn loại bỏ rào cản phi thuế quan và 67% muốn đơn giản hóa, tự động hóa hải quan.
ASEAN không thiếu khuôn khổ hội nhập; điều còn thiếu là thực thi nhất quán đủ để doanh nghiệp cảm nhận được thay đổi tại cửa khẩu và trong quy trình cấp phép. Tháo gỡ rào cản phi thuế quan không có nghĩa xóa bỏ mọi quy định quốc gia, mà là hài hòa tiêu chuẩn khi có thể, minh bạch yêu cầu và giảm thủ tục trùng lặp. Nếu không làm được điều đó, thuế thấp sẽ chỉ là lợi thế trên giấy; nếu làm được, thị trường ASEAN mới có thể biến sức hút đầu tư thành thương mại khu vực liền mạch hơn.
