Quy hoạch chỉ có ý nghĩa khi dự án đi vào vận hành
Khơi thông vốn ngành điện là tháo gỡ các rào cản về giá, hợp đồng, thủ tục và hạ tầng để nguồn vốn cam kết có thể chuyển thành dự án được xây dựng, đấu nối và vận hành. Đây không phải việc riêng của nhà đầu tư: chính sách phải đủ rõ và các khâu triển khai phải phối hợp được với nhau.
Ngày 23/10, tại Hà Nội, một hội thảo về an ninh năng lượng trong chuyển đổi xanh đã đặt vấn đề tiến độ nguồn điện và khả năng bảo đảm cung ứng bên cạnh an ninh mạng hạ tầng năng lượng. Mối liên hệ ấy ngày càng đáng chú ý khi nhu cầu điện tăng, chuyển dịch năng lượng diễn ra mạnh và thị trường năng lượng thế giới còn biến động. Trong khi đó, Quy hoạch điện VIII được phê duyệt năm 2023, điều chỉnh năm 2025, nhưng nhiều dự án bổ sung vẫn chậm triển khai. Khoảng cách giữa mục tiêu quy hoạch và công suất thực tế không thể được lấp bằng việc ghi thêm dự án trên giấy.
Nguồn điện ổn định, đầy đủ và có tính cạnh tranh là nền tảng thu hút đầu tư, phát triển ngành kinh tế mới và theo đuổi mục tiêu tăng trưởng cao. Vì vậy, đầu tư ngành điện cần được đánh giá bằng khả năng hoàn thành và phát điện, thay vì chỉ bằng số dự án được đưa vào quy hoạch.
Giá điện phải giúp dự án đứng vững, không đẩy gánh nặng vô lý
Nút thắt đầu tiên là cơ chế giá điện và tính khả thi của phương án đầu tư. Điện gió ngoài khơi, điện mặt trời và điện khí LNG đều cần cơ chế phù hợp; với các dự án dài hạn, nhà đầu tư phải tính đến chi phí thiết bị, nhiên liệu, khả năng được huy động và doanh thu bán điện. Nếu doanh thu không đủ bù đắp chi phí hợp lý và tạo khả năng thu hồi vốn, quyết định triển khai sẽ khó được đưa ra.
Khung giá phát điện cần được xây dựng kịp thời, khách quan, phản ánh đầy đủ chi phí hợp lý, hợp lệ và đủ sức thu hút đầu tư. Nhưng giá không thể chỉ tối đa hóa lợi ích của bên bán: nó còn phải tính đến sức chịu đựng của nền kinh tế, doanh nghiệp sử dụng điện và người dân. Nếu nguồn mới chậm, áp lực bảo đảm cung ứng có thể tăng vào lúc nhu cầu cao hoặc nhiên liệu và điều kiện vận hành bất lợi. Bài toán đúng không phải chọn giữa thu hút vốn và bảo vệ người dùng, mà là thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro minh bạch để cả hai mục tiêu cùng có chỗ đứng.
Chính sách đồng bộ phải đi cùng giám sát đến tận khâu vận hành
Một mức giá hấp dẫn vẫn chưa đủ nếu hợp đồng mua bán điện, huy động công suất, thủ tục và trách nhiệm giữa các cơ quan còn thiếu nhất quán. Các vướng mắc cần được xử lý như một khuôn khổ liên kết, để nhà đầu tư có thể đánh giá rủi ro, dự kiến doanh thu và lập phương án thu hồi vốn. Gỡ từng nút riêng lẻ mà không nối chúng với nhau sẽ khiến dự án tiếp tục mắc kẹt giữa quy hoạch và thi công.
Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Thanh Bình đề nghị giám sát tiến độ liên thông, có đầu mối tại UBND cấp tỉnh phối hợp với Bộ Công Thương, EVN và các đơn vị liên quan. Mỗi dự án cần có kế hoạch chung, nêu rõ trách nhiệm và thời hạn từ thẩm định, phê duyệt nghiên cứu khả thi, thỏa thuận đấu nối, đàm phán hợp đồng mua bán điện đến nghiệm thu và vận hành thương mại. Đề xuất này đúng trọng tâm: phải theo dõi cả chuỗi, không chỉ kiểm tra nhà đầu tư sau khi đã được lựa chọn.
Nguồn điện cũng phải được quy hoạch cùng lưới truyền tải, xác định rõ công trình giải tỏa công suất, chủ đầu tư và thời hạn hoàn thành. Nếu nhà máy xây xong mà không thể phát điện vì thiếu lưới, dòng vốn đã huy động vẫn chưa tạo ra nguồn cung. Kỷ luật tiến độ vì thế cần làm rõ bên nào gây chậm, đồng thời giữ cho các khâu phụ thuộc lẫn nhau cùng tiến.
Đưa vốn từ cam kết thành công suất thực
Khơi thông vốn ngành điện không đồng nghĩa với nới mọi điều kiện để dự án được triển khai bằng mọi giá. Điều cần thiết là cơ chế giá phản ánh chi phí hợp lý, hợp đồng đủ khả năng dự đoán, chính sách nhất quán và phương án đầu tư có thể đứng vững trước biến động. Song song, giám sát xuyên suốt phải gắn trách nhiệm và thời hạn cụ thể cho từng bên, còn tiến độ lưới điện phải khớp với tiến độ nguồn.
Khi những điều kiện đó được xử lý đồng bộ, nhà đầu tư mới có cơ sở đưa vốn vào dự án nguồn điện; cơ quan quản lý có thể phát hiện điểm nghẽn trước khi chậm trễ lan rộng; người sử dụng điện được bảo vệ tốt hơn trước nguy cơ thiếu nguồn và các quyết định thiếu cân bằng. Thước đo cuối cùng không phải số cơ chế được ban hành hay số dự án được công bố, mà là dự án có thể hoàn thành, đấu nối và cung cấp điện. Đó mới là cách biến quy hoạch thành năng lực cung ứng.
