Một triển lãm 8 tiếng, nhưng mở ra tầm nhìn 70 năm
Triển lãm “Về sau chẳng biết VÂN MỒNG làm sao” là cuộc trưng bày 141 tác phẩm của danh họa Tô Ngọc Vân, cho phép người xem lần theo hành trình nghệ thuật bảy thập kỷ từ hội họa lãng mạn đến hiện thực kháng chiến và đời sống bình dân, qua đó nhận ra cách ông biến ký họa truyền thống thành một phần di sản văn hóa Việt Nam sống động và gần gũi. Điều đáng nói không phải ở số lượng tranh, mà ở thái độ với ký ức: bộ sưu tập này cho thấy chúng ta đã chậm rất lâu trong việc trả lại cho Tô Ngọc Vân vị trí của một người kể chuyện đời thường xuất sắc, chứ không chỉ là tác giả của vài bức tranh thiếu nữ nổi tiếng. Việc một triển lãm mỹ thuật Hà Nội chỉ kéo dài 8 tiếng mà vẫn gây chấn động, cho thấy bao nhiêu khát khao được chạm vào di sản thật sự.
141 tác phẩm: bản đồ ký ức về con người và không gian
Bộ sưu tập 141 tác phẩm này không phải là một “bộ sưu tập đẹp” theo nghĩa khoe kỹ thuật, mà là một bản đồ ký ức về con người Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX. Theo Nhà triển lãm Mỹ thuật 16 Ngô Quyền, bộ tranh gồm 92 tranh chân dung, 30 tranh phong cảnh và 19 tranh về bộ đội, nhân dân; cấu trúc ấy cho thấy trọng tâm của danh họa Tô Ngọc Vân luôn là con người, chứ không phải phong cảnh thuần túy. Ở khu vực chân dung, người xem gặp lại những hình ảnh thiếu nữ Hà Nội, thiếu phụ thị thành với sự thanh lịch đã đi vào sách giáo khoa, nhưng đồng thời cũng bắt gặp những gương mặt phụ nữ vùng kháng chiến, chiến sĩ vệ quốc đoàn, cụ già đi học bình dân học vụ. Đây là nơi ký họa truyền thống được sử dụng như nhật ký thị giác: nhanh, tinh, gần gũi và thấm đẫm nhân tính.
Từ thiếu nữ bên hoa huệ đến con trâu, con nghé trên nương đồi
Không thể hiểu di sản văn hóa Việt Nam trong hội họa nếu chỉ dừng ở những bức tranh lãng mạn. Những tác phẩm như “Thiếu nữ bên hoa huệ” hay “Hai thiếu nữ và em bé” từng làm nên danh tiếng của danh họa Tô Ngọc Vân, nhưng triển lãm lần này nhắc chúng ta rằng đó mới chỉ là nửa đầu câu chuyện. Khi bước vào kháng chiến, thế giới trước mắt ông thay đổi: thay vì phòng khách thị dân, là bản làng Bản Quỳ, Noong Lưu, Na Làng, Xuân Áng, Minh Châu, Thái Nguyên, Lạng Sơn. Tranh của ông bắt đầu đầy ắp những hình ảnh “bình dân”: con trâu, con nghé, cô gái xe sợi, anh bộ đội, người nông dân trên những thửa ruộng bậc thang. Đây không phải sự “xuống cấp” của thẩm mỹ, mà là một cuộc chuyển trục giá trị: cái đẹp được tìm thấy trên ruộng bừa, trong bãi tập, ở gương mặt lấm lem nhưng sáng rỡ.
“Xưởng quân giới” và “Bừa trên đồi”: hai lát cắt của một cuộc cách mạng nội tâm
Lần đầu tiên, công chúng được nhìn cận cảnh hai tác phẩm độc lập “Xưởng quân giới” (sơn dầu, 1951) và “Bừa trên đồi” (bột màu, 1953) – hai bức tranh nằm trong danh mục được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh. Chúng không chỉ là “tác phẩm lớn” về mặt danh hiệu, mà là hai lát cắt chính xác về cuộc cách mạng nội tâm của danh họa Tô Ngọc Vân. Ở “Xưởng quân giới”, ông đưa một đề tài công nghiệp nặng, vốn khô khan, vào tranh với nhịp điệu lao động căng mà ấm. Sang “Bừa trên đồi”, không gian mở ra núi rừng trung du, nơi con trâu và người nông dân trở thành nhân vật trung tâm. Theo nhà sưu tập Vũ Đặng Hải Yến, trong bộ sưu tập lần này có 2/5 tác phẩm độc lập nằm trong danh sách Giải thưởng Hồ Chí Minh, và chúng như hai cột mốc đánh dấu bước chuyển từ nhà xưởng tới nương đồi – từ chiến tranh vũ khí đến chiến tranh lương thực.
Triển lãm kỷ niệm 120 năm: vì sao Tô Ngọc Vân vẫn còn mới hôm nay?
Triển lãm mỹ thuật Hà Nội lần này được tổ chức nhân 120 năm ngày sinh danh họa Tô Ngọc Vân và 30 năm ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật, nhưng nếu chỉ xem đây là sự kiện kỷ niệm, chúng ta đã bỏ lỡ ý nghĩa quan trọng nhất. Vấn đề không phải là tri ân quá khứ, mà là hiểu hiện tại: vì sao những ký họa truyền thống trên giấy mỏng, bằng bút chì, bút sắt, vẫn khiến người trẻ hôm nay xúc động. Câu trả lời nằm ở thái độ với đời thường. Ông nhìn người nông dân, chiến sĩ, phụ nữ vùng kháng chiến không như “đối tượng minh họa”, mà như những chủ thể đầy cá tính, với vui buồn, mệt mỏi, hy vọng cụ thể. Nhờ vậy, di sản văn hóa Việt Nam trong tranh ông không bị hóa thạch, mà vẫn sống động như đời sống ngoài đường phố. Kết thúc một triển lãm chỉ kéo dài 8 tiếng, điều còn lại không phải là tiếc nuối, mà là câu hỏi: chúng ta sẽ làm gì để không đánh mất những bản ký ức mỏng manh ấy.
