Tuyển sinh theo khối chỉ là bước khởi đầu
Đổi mới trường chuyên là quá trình chuyển từ đào tạo chuyên sâu theo từng môn sang phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng trên nền tảng giáo dục toàn diện, liên ngành và định hướng nghề nghiệp. Dự thảo quy chế mới được công bố đề xuất tuyển sinh theo ba khối chuyên, áp dụng một phương thức và một điểm chuẩn cho mỗi khối thay vì phân chỉ tiêu theo từng môn. Học sinh có thêm cơ hội trải nghiệm trước khi chọn hướng chuyên sâu; cách tuyển chọn cũng không đặt nặng việc ghi nhớ hay luyện trước kiến thức chuyên môn, nhờ đó có thể giảm áp lực ôn thi và hạn chế chuyên môn hóa quá sớm. Đây là điều chỉnh đáng cân nhắc, nhưng không nên nhầm một lối vào mới với một mô hình đào tạo mới. Nếu đích đến vẫn chủ yếu là điểm số, giải thưởng và thành tích thi cử, thay đổi cách tuyển sinh sẽ không tự tạo ra môi trường phát triển nhân tài.

Mục tiêu phải theo kịp những dạng tài năng mới
Hơn 60 năm qua, trường chuyên đã góp phần đào tạo nhiều thế hệ học sinh có năng lực nổi trội; không ít cựu học sinh trường chuyên trưởng thành thành nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý và nhân lực chất lượng cao dù không đoạt giải học sinh giỏi. Di sản ấy đáng được kế thừa, nhưng yêu cầu phát triển đang đổi khác: cạnh tranh ngày càng gắn với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chất lượng nguồn nhân lực. Tài năng vì thế không thể chỉ được nhận diện qua khả năng giải bài khó hay thành tích thi đấu. Đất nước cần cả năng lực nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, kết nối kiến thức và xử lý vấn đề thực tiễn. Dự thảo chia thành các khối khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và ngoại ngữ, nhưng hướng công nghệ-kỹ thuật chưa được xác định thành một lĩnh vực phát hiện năng khiếu độc lập. Nếu tiêu chí tuyển chọn tiếp tục bám chặt môn học truyền thống, những năng lực thực hành và liên ngành có thể bị bỏ sót.
Quy mô lựa chọn ngành học cũng gợi ra câu hỏi về mục tiêu đào tạo: trong 25.111 học sinh THPT chuyên được thống kê năm 2023, có 7.510 em chọn tám lĩnh vực STEM, chiếm 29,91%, gần mức 31,04% của nhóm học sinh chung trong bảng. Những con số này không tự chứng minh trường chuyên thành công hay thất bại; chúng nhắc rằng học sinh có thể đi theo nhiều con đường khác nhau. Muốn đổi mới trường chuyên có ý nghĩa, trước hết cần xác định đất nước cần những loại hình nhân tài nào trong 10–20 năm tới, rồi mới thiết kế tuyển sinh, chương trình, phương pháp dạy học và quản trị phù hợp. Đào tạo tốt không phải là giữ mọi học sinh trong ngành tương ứng với môn chuyên, mà là giúp các em phát hiện và phát triển năng lực nổi trội.

Đo hiệu quả bằng hành trình sau khi tốt nghiệp
Dự thảo yêu cầu trường chuyên thống kê, theo dõi quá trình học tập và nghề nghiệp của cựu học sinh trường chuyên; nhờ đó, đánh giá có thể vượt khỏi điểm đầu vào và số giải thưởng để nhìn vào năng lực nghiên cứu, sáng tạo, lựa chọn ngành học và đóng góp nghề nghiệp về sau. Đây là hướng đi thiết thực, miễn là dữ liệu được dùng để cải thiện giáo dục chứ không biến thành một bảng xếp hạng nghề nghiệp. Thành công của học sinh không chỉ nằm ở việc chọn STEM hay làm đúng ngành môn chuyên; điều cần xem xét là nhà trường đã giúp các em khám phá sở trường, học tập độc lập và trưởng thành ra sao. Dự thảo cũng khuyến khích mỗi trường hợp tác thường xuyên với ít nhất một cơ sở giáo dục đại học để tổ chức chuyên đề, dự án, hướng dẫn nghiên cứu, tư vấn nghề nghiệp và chia sẻ phòng thí nghiệm, thiết bị. Những kết nối như vậy có thể đưa việc học gần hơn với thực tiễn.
Muốn dữ liệu cựu học sinh có giá trị, trường cần theo dõi có hệ thống nhưng tôn trọng quyền riêng tư, đồng thời xem xét nhiều lộ trình và đóng góp khác nhau thay vì chỉ đếm giải thưởng hay chức danh. Học sinh được chọn vào đội tuyển quốc gia, quốc tế vẫn phải học đầy đủ các môn khác; nguyên tắc này cũng nhấn mạnh rằng đào tạo tài năng không nên đánh đổi nền tảng giáo dục rộng. Kết luận, tuyển sinh theo ba khối có thể mở cửa cho nhiều kiểu năng lực và giảm chạy đua luyện chuyên sâu từ sớm, nhưng đó mới là khâu đầu. Đổi mới chỉ thành công khi trường chuyên xác định rõ sứ mệnh phát triển nhân tài, xây dựng chương trình cho tư duy liên ngành và dùng hành trình dài hạn của người học để đánh giá hiệu quả.







