Công nghệ chỉ hữu ích khi gắn với tuần tra thực địa
UAV và bản đồ số là các công cụ hỗ trợ bảo vệ rừng: thiết bị bay thu hình, quan sát từ trên cao, còn hệ thống dữ liệu không gian giúp định vị, lưu trữ và đối chiếu thông tin về rừng theo địa điểm và thời gian. Giá trị của chúng không nằm ở việc thay con người tuần tra, mà ở khả năng giúp lực lượng bảo vệ rừng phát hiện vấn đề sớm hơn và đưa quyết định dựa trên dữ liệu.
Ngày 31/10, UBND tỉnh Quảng Trị làm việc với Ban Quản lý Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng cùng các đơn vị liên quan về phương án ứng dụng UAV. Chủ tịch UBND tỉnh Bùi Hoàng Phương thống nhất chủ trương nghiên cứu, triển khai thí điểm thiết bị bay tại vườn, phục vụ quản lý, giám sát tài nguyên, phòng cháy chữa cháy rừng và tìm kiếm cứu nạn. Đây là bước đi đáng thử nghiệm: với địa hình hiểm trở, góc nhìn từ trên cao có thể giúp khoanh vùng điểm cần kiểm tra thay vì để mọi hoạt động phụ thuộc hoàn toàn vào các chuyến tuần tra dài.
Quy mô nhiệm vụ cho thấy vì sao cần thêm công cụ. Vườn được giao quản lý hơn 121.764 ha rừng tự nhiên; trong 10 tháng năm 2026, đơn vị tổ chức 1.875 đợt tuần tra, đi hơn 16.750 km mà không để xảy ra điểm nóng về phá rừng, săn bắt trái phép hay cháy rừng. Thành tích ấy không làm giảm nhu cầu công nghệ; trái lại, nó cho thấy yêu cầu duy trì giám sát ở một địa bàn rộng.
UAV bảo vệ rừng: quan sát nhanh, nhưng cần kế hoạch vận hành
UAV bảo vệ rừng có lợi thế rõ nhất ở nơi khó tiếp cận: có thể khảo sát khu vực trọng điểm, hỗ trợ tuần tra và cung cấp hình ảnh để lực lượng chức năng đánh giá nguy cơ xâm hại hoặc cháy rừng. Ban quản lý vườn đề xuất tiếp tục dùng thiết bị bay tại địa hình hiểm trở, đồng thời xem xét hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn. Nếu được tổ chức đúng cách, công nghệ này có thể giúp cán bộ xác định nơi cần xuống kiểm tra, thay vì coi một chuyến bay là bằng chứng đủ để kết luận hiện trạng.
Vườn đã sử dụng phần mềm SMART, GIS, ảnh viễn thám và ba thiết bị UAV trong tuần tra, theo dõi biến động rừng và phòng cháy chữa cháy. Tuy vậy, mở rộng hoạt động không thể chỉ dừng ở việc mua thiết bị: thủ tục cấp phép bay, kinh phí, nhân lực vận hành và hạ tầng viễn thông vẫn là những trở ngại được nêu tại buổi làm việc.
Bước tiếp theo là Ban Quản lý xây dựng phương án cụ thể, nêu rõ lộ trình, nhiệm vụ và trách nhiệm của từng đơn vị; sau thí điểm sẽ đánh giá hiệu quả, hoàn thiện cách làm rồi mới nghiên cứu nhân rộng trong tỉnh. Cách làm theo từng bước là hợp lý: thí điểm phải kiểm chứng thiết bị có giúp phát hiện, xử lý nhanh hơn hay không, chứ không nên được xem như thành công chỉ vì UAV đã cất cánh.
GIS quản lý rừng: biến tọa độ thành hồ sơ có thể sử dụng
Ở rừng phòng hộ Cần Giờ, trọng tâm không chỉ là quan sát trên không mà là tổ chức thông tin không gian. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, GIS kết hợp dữ liệu GPS, bản đồ số, ảnh viễn thám và phần mềm chuyên ngành đang được ứng dụng để đổi mới việc theo dõi, giám sát tài nguyên rừng. Cán bộ thu tọa độ điểm, tuyến và khu vực khảo sát bằng GPS, sau đó đưa dữ liệu vào phần mềm để xác định vị trí, tính diện tích và liên kết kết quả với bản đồ hiện trạng.
Giá trị của GIS quản lý rừng nằm ở vòng trao đổi dữ liệu giữa bản đồ và hiện trường: ảnh vệ tinh, không ảnh cùng bản đồ hiện trạng giúp xác định khu vực cần chú ý; các tọa độ đó có thể chuyển vào GPS để phục vụ khảo sát. Phần mềm MapInfo còn tổ chức dữ liệu về phân bố loài cây trong các ô định vị, kết hợp thông tin về động vật, thực vật và đặc điểm lập địa. Nhờ vậy, hồ sơ phục vụ theo dõi rừng không chỉ là một tấm bản đồ, mà có thể hỗ trợ đánh giá đa dạng sinh học và khả năng lưu giữ, hấp thụ carbon.
Cách làm này có ý nghĩa thực tế với lực lượng quản lý: xác định trước vị trí cần kiểm tra giúp giảm thời gian tìm kiếm ngoài hiện trường, còn dữ liệu được cấu trúc theo khu vực giúp việc tra cứu và so sánh có căn cứ hơn. Công nghệ không thay thế hiểu biết của cán bộ về hệ sinh thái; nó giúp hiểu biết ấy được ghi lại, chia sẻ và sử dụng nhất quán.
Ảnh viễn thám và UAV cần đứng trong cùng một quy trình
Ảnh viễn thám bổ sung một chiều thời gian mà chuyến bay UAV đơn lẻ khó cung cấp. Tại Cần Giờ, phần mềm ENVI và MapInfo được dùng xây dựng bộ ảnh phục vụ theo dõi phục hồi, phát triển rừng; từ ảnh Landsat đa thời gian, đơn vị số hóa diễn biến rừng ngập mặn trong giai đoạn 1973–2018 theo chu kỳ 10 năm. Đây là nền tảng để đối chiếu biến động qua nhiều giai đoạn, thay vì chỉ nhìn vào một thời điểm.
Hai hướng công nghệ vì thế có thể bổ trợ nhau: UAV cung cấp góc nhìn trực tiếp, linh hoạt cho khu vực và tình huống cần kiểm tra; GIS, GPS, bản đồ số và ảnh viễn thám giúp đặt thông tin ấy vào hệ thống dữ liệu rộng hơn. Nhưng sự bổ trợ chỉ thành hiện thực khi dữ liệu bay được định vị, lưu trữ và đối chiếu với hồ sơ hiện có, đồng thời có người đủ năng lực phân tích và phản hồi.
Bài học chung từ Phong Nha - Kẻ Bàng và rừng ngập mặn Cần Giờ là không nên đánh đồng chuyển đổi số với trang bị thêm thiết bị. Thước đo đáng quan tâm là công nghệ có giúp phát hiện sớm, tập trung tuần tra đúng nơi và theo dõi biến động rừng tốt hơn hay không. Muốn vậy, cần đầu tư đồng thời cho quy trình, con người và khả năng kết nối dữ liệu. UAV có thể mở rộng tầm mắt; bản đồ số mới giúp biến điều nhìn thấy thành hành động quản lý.
