Khoản vay chính sách đầu tiên của AIIB cho khu vực công: vì sao là bước ngoặt?
Khoản vay chính sách 300 triệu USD của Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB) cho chương trình “Tăng trưởng xanh và chuyển đổi năng lượng công bằng” là khoản vay đầu tiên dành cho khu vực công tại Việt Nam, được Chính phủ đứng vay và Bộ Tài chính thực hiện, đồng tài trợ song song với KfW Đức, nhằm củng cố khung pháp lý, tài chính và chính sách để hướng tới phát triển ít phát thải, chống chịu khí hậu và bao trùm xã hội, phù hợp với NDC và mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Điểm đáng chú ý nhất của khoản AIIB vay Việt Nam lần này là tính chất “dựa trên chính sách”, nghĩa là tiền chỉ được giải ngân khi các cải cách đã thỏa thuận được hoàn thành. Điều đó biến khoản vay thành một đòn bẩy cải cách chứ không phải một nguồn vốn xây thêm vài công trình rời rạc. Việc AIIB lần đầu tiên bước ra khỏi khu vực doanh nghiệp để tài trợ khu vực công cho thấy Việt Nam đang được nhìn nhận như một đối tác có khả năng triển khai chương trình chuyển đổi năng lượng xanh ở tầm hệ thống, chứ không chỉ là nơi tiếp nhận dự án đơn lẻ. Đây là tín hiệu tích cực nhưng cũng là áp lực: nếu cải cách nửa vời, dòng vốn sẽ không đến, còn uy tín quốc gia sẽ bị đặt dấu hỏi.
Ba trụ cột cải cách: nền móng cho chuyển đổi năng lượng xanh và tài chính bền vững
Chương trình được thiết kế xoay quanh ba trụ cột cải cách, cho thấy AIIB và KfW Đức Việt Nam không chỉ quan tâm đến vài dự án điện gió hay điện mặt trời, mà muốn tái thiết toàn bộ hệ sinh thái chính sách về tăng trưởng xanh và tài chính bền vững. Trụ cột thứ nhất tập trung vào cơ chế khuyến khích tài chính và đầu tư cho tăng trưởng xanh, với loạt nghị định về giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ tầng ozone, xây dựng sàn giao dịch carbon trong nước và cơ chế trao đổi quốc tế kết quả giảm phát thải, cùng chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt ưu tiên xe điện, xe hybrid và bộ tiêu chí phân loại xanh cho 7 ngành, 45 hoạt động.
Trụ cột thứ hai nhắm thẳng vào nút thắt lớn nhất của chuyển đổi năng lượng xanh: rào cản đối với đầu tư tư nhân vào năng lượng tái tạo. Việc thúc đẩy cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), mở đường cho điện gió ngoài khơi ở cấp tỉnh, hỗ trợ điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu và hệ thống pin lưu trữ, cùng quy định về giá phát điện thủy điện tích năng và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả, là những mảnh ghép quan trọng. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Mục tiêu 56 GW điện mặt trời mái nhà trong Quy hoạch điện VIII được ước tính giúp tránh 53,9 triệu tấn CO₂ mỗi năm.” Trụ cột thứ ba lại quay về nền tảng tài chính, với sửa đổi Luật Quản lý nợ công, các nghị định về quản lý và sử dụng vốn ODA, vốn vay ưu đãi và cho vay lại, nhằm tạo khung tài chính cho chuyển đổi năng lượng công bằng.
Tác động tới người dân và doanh nghiệp: năng lượng công bằng hay gánh nặng mới?
Nếu nhìn từ góc độ người dân, câu hỏi quan trọng không phải là AIIB vay Việt Nam bao nhiêu, mà là khoản vay này sẽ thay đổi gì trong đời sống hàng ngày. Mục tiêu chương trình là giúp Việt Nam phát triển ít phát thải nhưng vẫn bao trùm xã hội, nghĩa là không để nhóm yếu thế bị bỏ lại phía sau. Cụ thể, một trong 14 hành động chính sách là quyết định cấp tỉnh hỗ trợ tiền điện hằng tháng cho hộ thu nhập thấp, dựa trên tiêu chí của Quyết định 14/2025/QĐ-TTg. Đây là điểm thể hiện rõ khái niệm “năng lượng công bằng”: chuyển đổi sang năng lượng xanh không thể đồng nghĩa với việc hóa đơn điện tăng lên và người nghèo phải chịu thiệt.
Với doanh nghiệp, đặc biệt là các ngành phát thải cao, chương trình sẽ là cả cơ hội lẫn thách thức. AIIB kỳ vọng chương trình sẽ mở rộng thị trường carbon, tăng tỷ lệ xe điện, thu hút thêm vốn đầu tư trong và ngoài nước vào hạ tầng xanh, đồng thời cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng trong công nghiệp, giao thông và các công trình lớn. Song song, rủi ro được chính AIIB nêu ra không hề nhỏ: rác thải điện tử từ thiết bị năng lượng, tác động đến đa dạng sinh học và biển từ các dự án tái tạo quy mô lớn, thu hồi đất, chi phí giá carbon chuyển sang người tiêu dùng và nguy cơ mất việc ở các ngành phát thải cao. Nếu không có chính sách chuyển đổi nghề và bảo vệ người lao động, “năng lượng công bằng” sẽ chỉ là khẩu hiệu đẹp.
Vai trò của Bộ Tài chính và KfW Đức: xây đường cho dòng vốn chuyển đổi xanh
Việc Chính phủ Việt Nam đứng vay và giao Bộ Tài chính làm cơ quan chủ quản, thực hiện chương trình cho thấy chuyển đổi năng lượng xanh đã được nhìn nhận như một câu chuyện tài khóa – nợ công, chứ không chỉ là vấn đề kỹ thuật ngành điện. Bộ Tài chính đang xây dựng một danh mục các khoản vay hỗ trợ ngân sách cho chuyển đổi xanh, trong đó khoản vay chính sách với AIIB và đồng tài trợ KfW Đức Việt Nam là một mắt xích, bên cạnh các chương trình với các đối tác khác. Trụ cột thứ ba của chương trình – cải thiện khung tài chính, tăng khả năng tiếp cận vốn ODA và vốn ưu đãi cho các dự án chuyển dịch năng lượng – về bản chất là xây đường cho dòng vốn tài chính bền vững chảy vào nền kinh tế.
Ở chiều ngược lại, AIIB cũng đang được Việt Nam “đặt hàng” mở rộng tài trợ hạ tầng, kết nối các nguồn vốn quốc tế với nhu cầu trong nước. Việc ngân hàng này đã tài trợ một số dự án qua hệ thống ngân hàng thương mại trước đây, nay chuyển sang khoản vay chính sách cho khu vực công, cho thấy quan hệ đang bước sang giai đoạn mới: cùng xây khung thể chế, chứ không chỉ giải ngân từng dự án. Tuy nhiên, tài chính bền vững không chỉ là chuyện ký thêm vài hiệp định vay vốn. Nếu Bộ Tài chính không kiểm soát tốt nợ công, không bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn ODA và vốn ưu đãi, thì ngay cả dòng vốn xanh cũng có thể trở thành gánh nặng cho thế hệ sau.
Lộ trình tiếp theo đến 2028: cơ hội định hình mô hình phát triển mới
Ở thời điểm hiện tại, khoản vay AIIB vay Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn chuẩn bị và thẩm định, với thời điểm phê duyệt dự kiến vào quý IV/2026 và hạn đóng khoản vay vào tháng 12/2028. Điều này nghĩa là Việt Nam có khoảng hai năm rưỡi để biến các điều khoản cải cách thành hiện thực, từ việc vận hành thị trường carbon, thúc đẩy xe điện, điện mặt trời mái nhà, đến việc hoàn thiện khung pháp lý về nợ công và vốn ODA. Ngân hàng Nhà nước đã đề nghị AIIB cập nhật tiến độ đề xuất Chương trình quốc gia giai đoạn 2026–2030 để hai bên xây dựng danh mục dự án trung hạn, cho thấy đây không phải là khoản vay đơn lẻ mà là bước mở cho một chương trình dài hơi.
Câu hỏi cuối cùng là: Việt Nam sẽ dùng cơ hội này để định hình một mô hình phát triển mới – ít phát thải, chống chịu khí hậu, bao trùm xã hội – hay chỉ coi đây là một nguồn vốn rẻ để vá ngân sách? Chuyển đổi năng lượng công bằng đòi hỏi sự phối hợp giữa Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Bộ Tài nguyên và Môi trường, các địa phương và khu vực tư nhân. Nếu các trụ cột cải cách được triển khai nghiêm túc, khoản vay chính sách của AIIB và đồng tài trợ KfW có thể trở thành chất xúc tác cho một nền kinh tế xanh hơn, công bằng hơn. Ngược lại, nếu cải cách bị kéo dài, nửa vời, Việt Nam sẽ đánh mất một cơ hội hiếm để bước ra khỏi quỹ đạo phát triển dựa vào năng lượng hóa thạch.
