Cú sốc giá dầu: từ xung đột Trung Đông đến áp lực kinh tế gia đình
Cú sốc giá dầu hiện nay là tình trạng giá dầu thô và chi phí xăng diesel tăng mạnh do gián đoạn nguồn cung ở Trung Đông, khiến người dân phải chi nhiều hơn cho nhiên liệu, vận tải và hàng hóa thiết yếu, tạo ra áp lực kinh tế trực tiếp lên ngân sách sinh hoạt và làm lan rộng nguy cơ lạm phát trên toàn bộ nền kinh tế. Vấn đề không còn là vài đồng lẻ ở trạm xăng, mà là cả một mặt bằng chi phí mới đang hình thành. Khi giá dầu vượt ngưỡng tâm lý, mọi chuyến đi làm, mỗi lượt giao hàng và cả hóa đơn điện, nước đều mang theo phần chi phí nhiên liệu cao hơn. Đây là dạng "thuế" không được Quốc hội thông qua nhưng ai cũng phải trả: những gia đình lái xe nhiều, sống xa trung tâm hoặc phụ thuộc vào vận chuyển đường dài chịu tác động rõ nhất, và tầng lớp thu nhập trung bình trở thành “tấm đệm” hấp thụ cú sốc này.
Hơn 100 tỷ USD chi thêm: vì sao gọi là “thuế nhiên liệu” âm thầm?
Theo Climate Solutions Lab thuộc Trường Watson, người Mỹ đã phải chi thêm khoảng 100,9 tỷ USD cho xăng và diesel so với kịch bản không có chiến sự tại Trung Đông, tính bình quân mỗi hộ gánh thêm khoảng 770 USD. Dù không thể quy đổi sang tiền đồng, con số này đủ cho thấy mức độ đắt đỏ của cú sốc năng lượng. Nhóm nghiên cứu ví khoản chi phát sinh như một dạng “thuế” âm thầm lên các hộ gia đình, vì nó không chỉ xuất hiện tại trạm xăng mà còn lan sang thực phẩm, điện, vận tải và nhiều hàng hóa thiết yếu khác. Mỗi lít xăng đắt hơn làm đội giá vé xe buýt, phí giao hàng; mỗi lít diesel tăng khiến cả hệ thống xe tải, tàu thuyền, máy móc công nghiệp phải tính lại bài toán chi phí. Người dân trả tiền nhiên liệu trực tiếp, đồng thời gián tiếp qua mọi sản phẩm và dịch vụ chứa chi phí vận chuyển.
Giá dầu Mỹ tăng: từ trạm xăng đến quầy thực phẩm
Số liệu cho thấy giá xăng bình quân toàn quốc đã tăng hơn một phần ba so với trước khi chiến sự bùng phát, trong khi dầu diesel tăng trên 60% và có thể ghi nhận mức tăng lớn nhất nhiều thập kỷ. Dầu diesel là nhiên liệu cốt lõi cho xe tải, tàu hỏa, máy kéo, tàu thuyền và một phần phát điện, nên khi loại nhiên liệu này đắt kỷ lục, chi phí điều chỉnh xuất hiện trong mọi lĩnh vực. Một chuyến xe tải chở thực phẩm, hàng tiêu dùng hay nguyên vật liệu đắt hơn tạo thêm áp lực lên chi phí của doanh nghiệp, rồi được chuyển một phần sang người mua. Tác động của giá diesel vì thế hiện lên trên giá thịt, rau, đồ hộp, hóa đơn tiện ích và hầu hết các khoản chi tiêu hàng ngày. Người dân có thể không trực tiếp đổ diesel, nhưng họ vẫn trả tiền cho nó mỗi lần đi chợ, thanh toán hóa đơn hay mua một món hàng hóa thiết yếu.
Xung đột eo biển Hormuz và nguy cơ lạm phát quay trở lại bàn ăn
Sự leo thang căng thẳng gần eo biển Hormuz, nơi vận chuyển gần 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu, đã khiến giá dầu Brent có lúc vượt 105 USD/thùng và làm nguồn cung từ vùng Vịnh suy giảm đáng kể. Tồn kho dầu thế giới giảm hàng trăm triệu thùng và rủi ro được đánh giá là nghiêng rõ về phía giá tăng thêm. Các ngân hàng và cơ quan phân tích cảnh báo nếu hoạt động vận tải dầu tiếp tục bị gián đoạn, giá dầu có thể tiến gần kịch bản 120 USD/thùng, khiến chi phí xăng diesel còn cao hơn hiện tại. Giá dầu cao tạo thêm sức ép lên kinh tế: người dân trả nhiều hơn tại trạm xăng, doanh nghiệp gánh chi phí vận chuyển và sản xuất cao hơn, sau đó đưa vào giá bán. Khi áp lực này lan rộng, lạm phát dễ quay lại bàn ăn của mỗi gia đình dưới dạng những hóa đơn ngày càng “nặng tay”.
Bài toán chi phí xăng diesel trong ngân sách gia đình
Điểm đáng lo của cú sốc giá dầu lần này là mức độ trực diện với chi tiêu hàng ngày của người dân Mỹ. Chi phí xăng diesel tăng không chỉ làm hóa đơn nhiên liệu phình to, mà còn thu hẹp vùng linh hoạt trong ngân sách gia đình: ít tiền hơn cho giải trí, giáo dục, tiết kiệm; nhiều tiền hơn cho xăng xe và hàng hóa thiết yếu. Trường Watson cảnh báo đây là dạng cú sốc kép: vừa làm tăng chi phí sinh hoạt, vừa làm suy yếu sức mua, đồng thời khiến chính sách tiền tệ khó được nới lỏng. Nếu giá dầu không hạ nhiệt, các hộ gia đình sẽ phải chủ động tái lập ngân sách, giảm những khoản chi không bắt buộc để có chỗ cho chi phí xăng diesel. Áp lực kinh tế gia đình, vì thế, không nằm ở các mô hình vĩ mô mà trong những lựa chọn rất đời thường: bỏ bớt chuyến đi chơi, mua ít hơn, hoặc chấp nhận không thể tiết kiệm như trước.
