Chi phí vận tải dầu: mắt xích bị bỏ quên nhưng quyết định giá xăng
Chi phí vận tải dầu là toàn bộ khoản chi cho hành trình đưa dầu thô từ điểm khai thác, qua các cảng biển và nhà máy lọc dầu, đến thị trường tiêu thụ; nó gồm cước thuê tàu, bảo hiểm hàng hải, chi phí đi đường vòng tránh xung đột và thời gian chờ đợi, và đang trở thành yếu tố then chốt âm thầm quyết định giá xăng tăng hay giảm mà người tiêu dùng ít khi nhìn thấy. Người đi xe thường chỉ nhìn vào giá niêm yết trên cột bơm, rồi quy kết mọi biến động cho giá dầu thế giới. Nhưng thực tế, bảng giá đó đã cộng dồn một lớp chi phí ngầm khổng lồ đến từ vận tải biển. Khi chi phí vận tải dầu phình to, nó không còn là khoản phụ trong cấu trúc giá mà trở thành lực đẩy chính khiến giá xăng tăng, dù giá dầu thô trên sàn giao dịch có thể đang đi ngang hoặc giảm nhẹ.
Xung đột Trung Đông: từ eo biển Hormuz đến cây xăng góc phố
Điểm bùng phát của cú sốc chi phí vận tải dầu hiện nay nằm ở xung đột Trung Đông, với tác động lan truyền từ eo biển Hormuz đến mọi trạm xăng. Sự leo thang căng thẳng buộc các đội tàu phải đi đường vòng để tránh khu vực bất ổn, kéo dài thời gian hành trình và làm chậm vòng quay khai thác của tàu. Đồng thời, chi phí bảo hiểm hàng hải tăng mạnh vì rủi ro an ninh cao hơn, khiến mỗi chuyến tàu trở nên đắt đỏ bất thường. Theo một nhà giao dịch, việc tăng cường dùng tàu nhỏ để chở dầu qua Vịnh Ba Tư nhằm giảm nguy cơ bị tấn công, rồi chuyển tải sang tàu lớn ở Vịnh Oman, là một quy trình kém hiệu quả, gây tắc nghẽn vận tải biển và đòi hỏi phải huy động thêm nhiều tàu cho cùng một khối lượng dầu. Cái giá của sự bất ổn địa chính trị vì thế được người tiêu dùng trả bằng những lần giá xăng tăng mà không hiểu nguyên nhân sâu xa.
Xuất khẩu dầu Mỹ sang châu Á lao dốc: nghịch lý thừa ở gần, thiếu ở xa
Chi phí vận tải dầu tăng vọt đang làm đảo chiều dòng chảy xuất khẩu dầu Mỹ sang châu Á, tạo ra nghịch lý thừa dầu tại nguồn nhưng thiếu dầu ở nơi tiêu thụ. Các nhà giao dịch cho biết đơn đặt hàng dầu thô Mỹ giao tháng 11 của các nhà máy lọc dầu châu Á đã giảm khoảng một nửa trong tháng 10 so với tháng trước, xuống chỉ còn vài chục triệu thùng. Nếu tốc độ đặt hàng này kéo dài đến cuối tháng, khối lượng xuất khẩu dầu Mỹ sang châu Á sẽ xuống mức thấp nhất trong vòng bảy năm. Khi chi phí thuê tàu trên tuyến Vịnh Mỹ – Trung Quốc đã tăng hơn gấp ba lần kể từ khi xung đột Trung Đông bùng phát, dầu Mỹ trở nên kém hấp dẫn so với nguồn cung gần hơn từ Trung Đông hay Mỹ Latinh. Hệ quả là dầu nặng bị tồn ứ bất thường tại châu Mỹ, trong khi các nhà máy lọc dầu phức tạp ở nơi khác lại khát nguyên liệu, chỉ vì cầu nối logistics bị nghẽn.
Cước tàu leo thang: từ vấn đề của nhà máy lọc dầu thành gánh nặng của người tiêu dùng
Điều đáng lo không phải chỉ là chi phí vận tải dầu tăng, mà là cách nó được âm thầm chuyển hóa thành giá xăng tăng mà người tiêu dùng phải gánh. Trong giai đoạn bình thường, cước vận tải được chia đều trên hàng triệu thùng, nên chi phí trên mỗi thùng khá dễ chịu. Nhưng khi chi phí thuê tàu chở dầu tăng cao đến mức các nhà máy lọc dầu phải chi nhiều lần hơn so với năm trước để đưa mỗi thùng dầu từ Vịnh Mỹ sang châu Á, cước vận tải lập tức trở thành yếu tố quyết định biên lợi nhuận và mức chiết khấu dầu thô. Các nhà máy không có lựa chọn nào khác ngoài việc cộng toàn bộ chi phí logistics, bảo hiểm, lưu bãi vào giá xuất xưởng. Từ đó, giá xăng tăng trở thành kết quả tất yếu, dù người đi xe không hề thấy dòng "chi phí vận tải dầu" nào trên hóa đơn. Cước tàu biển vì thế đang tiếp thêm sức ép cho lạm phát ở các nước nhập khẩu năng lượng.
Tương lai gần: ít hy vọng hạ nhiệt và bài toán cho châu Á
Điều đáng ngại là thị trường chưa thấy tín hiệu rõ ràng cho một sự đảo chiều nhanh của chi phí vận tải dầu và xuất khẩu dầu Mỹ sang châu Á. Dữ liệu theo dõi tàu biển cho thấy, nếu tốc độ đặt hàng hiện tại tiếp diễn, xuất khẩu sẽ duy trì ở vùng đáy nhiều năm, trong khi các yếu tố làm hạn chế nguồn cung tàu – từ quy trình chuyển tải tàu nhỏ sang tàu lớn đến rủi ro an ninh – chưa có lời giải. Một chuyên gia phân tích nhận định chưa có dấu hiệu nào cho thấy sẽ có một đợt tăng đột biến về khối lượng vận chuyển trong tương lai gần. Điều đó đồng nghĩa giá xăng tăng vì chi phí vận tải dầu cao có thể kéo dài, thay vì chỉ là cú sốc ngắn hạn. Với các nền kinh tế châu Á phụ thuộc nhập khẩu, lựa chọn thực tế là đa dạng hóa nguồn cung, đầu tư hạ tầng lưu trữ và chấp nhận rằng xung đột Trung Đông giờ đã trở thành biến số thường trực trong bài toán giá nhiên liệu nội địa.
