70% tiến độ sau 9 tháng: bước ngoặt cho ray đường sắt cao tốc nội địa
Nhà máy sản xuất ray và thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất là tổ hợp công nghiệp luyện – cán thép chuyên biệt, được xây dựng tại Khu kinh tế Dung Quất (Quảng Ngãi) với mục tiêu cung cấp ray đường sắt cao tốc, ray đô thị và các dòng Hòa Phát thép đặc biệt cho hạ tầng giao thông và công nghiệp nặng trong nước, qua đó thay thế dần sản phẩm nhập khẩu và từng bước làm chủ công nghệ sản xuất ray đường sắt cao tốc.
Sau 9 tháng thi công, nhà máy Dung Quất đã hoàn thành gần 70% khối lượng xây dựng, trở thành một trong những công trình công nghiệp hiếm hoi giữ được nhịp bứt tốc trong bối cảnh nhiều dự án hạ tầng chậm tiến độ. Với công suất thiết kế 700.000 tấn sản phẩm mỗi năm và tổng mức đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng, dự án không chỉ thêm một lò luyện thép mà là tuyên bố dấn thân vào phân khúc thép công nghệ cao, nơi Việt Nam lâu nay lệ thuộc gần như hoàn toàn vào nhập khẩu. Việc Hòa Phát chấp nhận đi vào “vùng khó” này cho thấy doanh nghiệp nhìn ray đường sắt cao tốc như một mắt xích chiến lược, không phải cuộc chơi ăn xổi ngắn hạn.
Từ SMS group đến laser, siêu âm: cuộc đua công nghệ sản xuất ray
Nếu chỉ dừng ở khâu xây dựng nhà xưởng, dự án khó có thể thay đổi cuộc chơi. Điểm đáng bàn nằm ở lựa chọn công nghệ sản xuất ray mà Hòa Phát đang theo đuổi. Dây chuyền của SMS group (Đức) với hệ thống giá cán bốn trục linh hoạt giúp kiểm soát chính xác kích thước và hình học thanh ray – điều kiện sống còn với ray đường sắt cao tốc, nơi sai số nhỏ cũng có thể trả giá bằng an toàn khai thác. Việc đầu tư mạnh tay cho công nghệ ngay từ đầu là tín hiệu cho thấy Hòa Phát ưu tiên chất lượng hơn là chạy theo sản lượng thuần túy.
Quy trình kiểm soát chất lượng cũng không còn kiểu “soi bằng mắt” như cách làm của thép xây dựng phổ thông. Công nghệ đo laser được dùng để kiểm tra hình học, còn hệ thống siêu âm đảm nhiệm phát hiện khuyết tật bên trong thanh ray trước khi xuất xưởng. Mục tiêu là những thanh ray dài tới 100m, đạt yêu cầu nghiêm ngặt về độ thẳng, độ phẳng và độ cứng theo tiêu chuẩn châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc. Ở góc độ thị trường, điều này đồng nghĩa: nếu Hòa Phát đạt được chuẩn quốc tế, họ không chỉ cung cấp cho mạng lưới đường sắt trong nước mà còn có cơ hội chen chân vào chuỗi cung ứng khu vực – điều mà ngành thép Việt Nam ít khi chạm tới.
Hợp tác với Viện Công nghệ: nội địa hóa từ ray đến phụ kiện
Điểm khác biệt của dự án không nằm ở vài con số đầu tư mà ở cách Hòa Phát “kéo” Viện Công nghệ thuộc Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng vào cuộc nghiên cứu dài hơi đến tháng 12/2030. Biên bản ghi nhớ giữa CTCP Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất và Viện này tập trung vào công nghệ sản xuất ray, bộ ghi và phụ kiện cho đường sắt đô thị lẫn đường sắt tốc độ cao – tức là xử lý trọn bộ bài toán chứ không chỉ phần thanh ray. Ở đây, doanh nghiệp chấp nhận chia sân chơi công nghệ với một đơn vị nghiên cứu quốc phòng, đổi lại là cơ hội rút ngắn đường cong học hỏi.
Theo thỏa thuận, Viện Công nghệ chịu trách nhiệm nghiên cứu chuyên sâu, giải mã tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế và xây dựng quy trình công nghệ sản xuất, trong khi Hòa Phát cung cấp nền tảng sản xuất, dây chuyền và phòng thí nghiệm để thử nghiệm, tiến tới sản xuất công nghiệp quy mô lớn. Mục tiêu cốt lõi là làm chủ chuỗi công nghệ sản xuất ray và phụ kiện ray, từng bước nội địa hóa các vật tư chiến lược của ngành đường sắt, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu cho những dự án giao thông trọng điểm quốc gia. Nếu chương trình này đi đến cùng, Việt Nam sẽ lần đầu sở hữu một hệ sinh thái ray – phụ kiện mang dấu ấn trong nước, thay vì lắp ráp những gói “made abroad” từ A tới Z.
Vùng nước rút từ tháng 10/2026 và ý nghĩa với các tuyến cao tốc Bắc – Nam tương lai
Theo kế hoạch, từ tháng 10/2026, nhà máy Dung Quất bước vào giai đoạn cao điểm tiếp nhận, lắp đặt, hiệu chỉnh và chạy thử thiết bị. Mốc này mang tính quyết định, bởi nó biến một đại công trường xây dựng thành tổ hợp sản xuất ray đường sắt cao tốc vận hành thật. Hòa Phát đang đào tạo kỹ sư, nhân sự kỹ thuật cùng chuyên gia SMS group và Trường Vật liệu – Đại học Bách khoa để chuẩn bị tiếp nhận chuyển giao công nghệ, đồng thời kiện toàn bộ máy quản lý cho Công ty CP Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất. Nếu khâu nhân lực không kịp nhịp công nghệ, toàn bộ tham vọng nội địa hóa có thể chùng lại ngay trên đường xuất phát.
Mục tiêu là trong quý I/2027, mẻ ray đường sắt cao tốc đầu tiên sẽ được xuất xưởng, phục vụ các dự án đường sắt trọng điểm quốc gia và mở rộng nhóm sản phẩm thép giá trị gia tăng cao. Cùng với kế hoạch sản xuất phụ kiện ray từ quý 3/2027, Hòa Phát đặt cược vào một tương lai nơi các tuyến đường sắt cao tốc, đường sắt đô thị được xây trên nền thép nội địa. Với năng lực sản xuất khoảng 16 triệu tấn thép mỗi năm, chuỗi sản xuất khép kín từ luyện gang, tinh luyện đến cán cho phép doanh nghiệp biến kết quả nghiên cứu thành sản phẩm thương mại quy mô lớn. Câu hỏi còn lại không phải “có làm được không”, mà là “có giữ được kỷ luật tiến độ và chất lượng đủ cao để trở thành nhà cung cấp đáng tin cậy cho cả khu vực hay không”.
Từ nhà máy Dung Quất đến tham vọng chuỗi cung ứng khu vực
Ở tầm vĩ mô, dự án ray đường sắt cao tốc tại nhà máy Dung Quất xuất hiện đúng lúc Việt Nam chuẩn bị bước vào giai đoạn đầu tư mạnh cho hạ tầng đường sắt quy mô lớn. Chủ động nguồn cung ray và phụ kiện không chỉ là câu chuyện tiết kiệm chi phí, mà là cách giữ lại phần giá trị gia tăng vốn chảy ra nước ngoài trong mỗi gói thầu đường sắt. Khi các thanh ray, bộ ghi, phụ kiện được sản xuất trong nước, cơ hội mở ra cho cả ngành công nghiệp hỗ trợ, từ cơ khí chế tạo đến vật liệu. Ở chiều ngược lại, nếu vẫn phụ thuộc nhập khẩu, Việt Nam sẽ phải chấp nhận rủi ro về giá, tiến độ và tính sẵn sàng của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Theo ước tính trong kế hoạch phát triển, khi nhà máy vận hành ổn định, sản lượng bán hàng có thể đạt khoảng 595.000 tấn mỗi năm, tương ứng doanh thu gần 9.690 tỷ đồng – một con số cho thấy thị trường ray và Hòa Phát thép đặc biệt không hề nhỏ. Nhưng điều đáng nói hơn doanh thu là việc Việt Nam lần đầu có khả năng xuất khẩu ray và phụ kiện ray sang thị trường quốc tế, thay vì chỉ xuất khẩu quặng hoặc thép cuộn giá thấp. Từ góc nhìn đó, mẻ ray cao tốc đầu tiên vào quý I/2027 không chỉ là sản phẩm của một nhà máy, mà là phép thử về khả năng chuyển mình của cả ngành thép và công nghiệp hạ tầng trong nước.
