Logistics chỉ bứt phá khi thể chế đi nhanh hơn hàng hóa
Cải cách chính sách logistics là quá trình rà soát, cắt giảm và xây dựng mới các quy định pháp luật liên quan đến dịch vụ logistics nhằm giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian xử lý, đồng thời tạo hành lang pháp lý thống nhất cho thương mại điện tử, logistics xanh và logistics số hóa phát triển bền vững. Nếu hàng hóa muốn đi nhanh, thể chế không thể đi sau. Hiện trạng của Việt Nam cho thấy mọi điểm nghẽn pháp lý trong chuỗi logistics đều nhanh chóng chuyển hóa thành chi phí, tồn kho và cơ hội kinh doanh bị bỏ lỡ. Vì vậy, trọng tâm không còn là thêm ưu đãi rời rạc, mà là tái thiết toàn bộ khung pháp lý theo logic dòng chảy hàng hóa, thay vì theo ranh giới từng cơ quan quản lý.
Tại một hội thảo về hoàn thiện khung thể chế logistics tổ chức ở Hà Nội, các đại biểu đã thẳng thắn yêu cầu phải có cách tiếp cận mới, tăng phối hợp giữa cơ quan nhà nước và hoàn thiện khung pháp lý để giảm chi phí, thời gian xử lý cho doanh nghiệp. Đây không phải câu chuyện kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược: hoặc logistics trở thành động lực cạnh tranh, hoặc tiếp tục là “chi phí chìm” trong mỗi đơn hàng.
Cắt giảm điều kiện kinh doanh: bước đi cần, nhưng chưa đủ
Nửa đầu năm 2026, Bộ Công Thương đã có bước cải cách thể chế đáng kể: 367 trên 658 điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý được cắt giảm, tương đương 55,7%. Cùng với đó, 288 thủ tục hành chính đổi trạng thái thông qua bãi bỏ hoặc đơn giản hóa, giúp chi phí tuân thủ mà doanh nghiệp phải gánh giảm hơn 491,3 tỷ đồng, thời gian giải quyết thủ tục rút ngắn tương đương 3.236 ngày quy đổi. Đây là con số cho thấy cải cách chính sách logistics không còn là khẩu hiệu. Một phát biểu đáng trích dẫn là: “chi phí tuân thủ giảm hơn 491,3 tỷ đồng, đạt 32,02% so với năm 2024”.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở cắt giảm điều kiện kinh doanh thì logistics vẫn bị trói trong một hệ thống luật phân mảnh. Cải cách theo kiểu “dọn cỏ” thủ tục chỉ giải quyết phần ngọn; muốn doanh nghiệp logistics chạy nhanh hơn, nhà nước phải chấp nhận sửa lại nền móng pháp luật, từ thứ bậc luật – nghị định – thông tư đến cách phân vai “một việc, một cơ quan chủ trì, chịu trách nhiệm” như chỉ đạo của Chính phủ.
E-commerce, logistics xanh và logistics số: khung pháp lý đã quá chật
Thương mại điện tử bùng nổ, đơn hàng nhỏ lẻ tăng theo cấp số nhân, yêu cầu giao nhanh, theo dõi thời gian thực và trả hàng linh hoạt đang khiến mô hình logistics truyền thống bị đảo chiều. Cùng lúc, các mô hình hạ tầng logistics xanh, logistics số hóa, trung tâm logistics đa chức năng xuất hiện, nhưng lại phải len lỏi qua một ma trận quy định được xây dựng cho bối cảnh cũ. Không ngạc nhiên khi chính cơ quan quản lý thừa nhận khung pháp lý hiện hành đã “chật chội” trước sự bùng nổ của thương mại điện tử, logistics xanh và logistics số.
Mỗi trung tâm logistics có thể cùng lúc phải tuân thủ Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng, quy định phòng cháy chữa cháy, trong khi chỉ một lô hàng xuất nhập khẩu đã phải đi qua hải quan, tài chính, bảo hiểm, kiểm tra chuyên ngành. Khi mỗi “ô” pháp lý được thiết kế riêng, doanh nghiệp buộc phải trả giá bằng thời gian, chi phí và rủi ro pháp lý chồng chéo. Đây là mâu thuẫn cốt lõi: logistics hiện đại vận hành theo chuỗi tích hợp, nhưng luật lại được viết cho từng mảnh rời.
Hạ tầng bị nghẽn, doanh nghiệp trả giá, người tiêu dùng chịu hậu quả
Không chỉ văn bản pháp luật, những điểm nghẽn rất cụ thể trong hạ tầng logistics đang chuyển trực tiếp thành chi phí của doanh nghiệp. Câu chuyện luồng tuyến hàng hải bị bồi lắng, việc duy tu, nạo vét kéo dài vì chưa xử lý thỏa đáng bài toán chất thải là ví dụ điển hình. Khi tàu phải chờ vào – ra cảng, mỗi ngày chậm trễ làm tăng chi phí, tăng tồn kho, chậm giao hàng và đánh mất cơ hội kinh doanh, nhất là với hàng theo mùa.
Với doanh nghiệp logistics, luồng tuyến bị hạn chế đồng nghĩa với thời gian vận chuyển kéo dài, chi phí tăng và khó bảo đảm thời gian giao hàng cho đối tác. Hệ quả cuối cùng không chỉ là biên lợi nhuận bị bào mòn, mà còn là người tiêu dùng phải chấp nhận giá cao hơn và rủi ro giao hàng trễ. Trong khi đó, chiến lược phát triển đặt mục tiêu logistics đóng góp tới 7% GDP vào năm 2035; nếu thể chế và hạ tầng vẫn đi chậm, mục tiêu này sẽ chỉ là con số trên giấy.
Từ nghị định mới đến Luật Logistics: tái thiết khung pháp lý thay vì chắp vá
Điểm tích cực là cơ quan quản lý đã nhìn thấy giới hạn của Nghị định 163 về kinh doanh dịch vụ logistics. Bộ Công Thương đang phối hợp các bộ, địa phương, hiệp hội để rà soát, đánh giá việc thực hiện nghị định này, đồng thời nghiên cứu xây dựng một nghị định mới thay thế, theo hướng hoàn thiện điều kiện kinh doanh, trách nhiệm pháp lý và phân loại dịch vụ, đưa thêm các lĩnh vực logistics số, logistics xanh vào phạm vi điều chỉnh. Đây là bước chuyển quan trọng để hạ tầng logistics xanh và hệ sinh thái logistics số hóa có chỗ đứng rõ ràng trong pháp luật.
Ở tầng cao hơn, cơ quan quản lý đã nêu khả năng trình Quốc hội một đạo luật riêng về logistics nhằm tạo khung pháp lý thống nhất, đồng bộ và có hiệu lực pháp lý cao hơn cho lĩnh vực mang tính liên ngành này. Song song, kế hoạch kiến nghị xây dựng cơ sở dữ liệu logistics quốc gia và nền tảng điều phối logistics quốc gia cho thấy tư duy quản trị mới: dùng dữ liệu và logistics thông minh để hiện đại hóa thương mại, chứ không chỉ trông vào hạ tầng cứng. Khi hạ tầng được khơi thông và thể chế đồng bộ, doanh nghiệp mới có thể rút ngắn thời gian, giảm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng rộng mở.
