Luật logistics Việt Nam: từ khung phân mảnh đến yêu cầu tích hợp chuỗi
Luật logistics Việt Nam là định hướng xây dựng một khung pháp lý thống nhất, điều chỉnh toàn bộ dòng chảy hàng hóa và dịch vụ liên quan từ sản xuất, lưu thông, thông quan đến phân phối, thay cho cách quản lý phân mảnh theo từng ngành, nhằm giảm chi phí, rút ngắn thời gian và nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp trên chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Điểm đáng nói là Nhà nước đã nhận ra “điểm nghẽn” lớn nhất của logistics không nằm ở một tuyến đường hay một kho bãi, mà nằm ở việc các quy định pháp luật bị thiết kế trong những “ô” quản lý rời rạc. Logistics hiện chịu sự điều chỉnh của hệ thống đa luật từ hải quan, thuế, bảo hiểm đến vận tải và giao thông; đây là bước tiến nhưng cũng khiến mỗi quy trình bị chia cắt nếu thiếu một khung tích hợp. Nếu tiếp tục duy trì tư duy thêm dịch vụ là thêm ngành nghề kinh doanh có điều kiện, chi phí tuân thủ sẽ phình ra nhanh hơn khả năng cải thiện năng lực cạnh tranh.
Vì sao cải cách pháp lý logistics trở nên cấp bách vào lúc này?
Động lực lớn nhất buộc Việt Nam phải đẩy nhanh cải cách pháp lý logistics là sự chuyển động của thực tiễn nhanh hơn nhiều so với khung pháp luật hiện hữu. Ở tầm vĩ mô, tinh thần cải cách đã lan sang các lĩnh vực pháp luật chuyên ngành, góp phần tháo gỡ nhiều nút thắt cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Nhưng khi thương mại điện tử tăng tốc, hàng hóa phải đi vào từng khu dân cư, từng tuyến phố, từng ngõ ngách, nhu cầu về kho bãi, điểm tập kết, trung tâm phân phối và điểm giao nhận chặng cuối vẫn chưa được phản ánh tương xứng trong quy hoạch đô thị và giao thông. Theo bà Nguyễn Thanh Hương, sự bùng nổ của thương mại điện tử và bán lẻ đa kênh đã tạo ra hàng triệu đơn hàng nhỏ lẻ đòi hỏi giao hàng nhanh, theo dõi thời gian thực và xử lý hoàn trả trơn tru. Khoảng cách giữa nhu cầu đó và hệ thống quy định hiện nay trực tiếp làm tăng chi phí giao hàng, gia tăng áp lực lên hạ tầng giao thông và kéo hiệu quả phân phối đi xuống.
Tháo gỡ điểm nghẽn logistics: vấn đề nằm ở thể chế liên thông, không chỉ ở hạ tầng
Điểm nghẽn logistics hiện nay ít nằm ở chỗ “thiếu con đường”, nhiều hơn ở chỗ các mắt xích không được kết nối theo logic chuỗi cung ứng. TS. Trần Quốc Việt nhấn mạnh sự lệch pha giữa một chuỗi vận hành liên thông với hệ thống pháp luật được thiết kế theo từng “ô” quản lý riêng biệt, khiến doanh nghiệp khó tối ưu chi phí, thời gian và hiệu quả. Một lô hàng xuất nhập khẩu có thể liên quan đồng thời đến tài chính, bảo hiểm, hải quan và kiểm tra chuyên ngành; mỗi khâu lại được quản lý bằng quy trình riêng, thiếu liên thông nên rất dễ trở thành “điểm nghẽn” của cả chuỗi. Trong thực tế, chỉ vài ngày chậm trễ với tàu hàng hay lô vận chuyển đã có thể làm tăng chi phí, nâng tồn kho, chậm giao hàng và bỏ lỡ cơ hội kinh doanh, nhất là với hàng mùa vụ. Với nông sản tươi sống, thiếu kho lạnh, trung tâm sơ chế và hệ thống bảo quản phù hợp khiến tỷ lệ hao hụt cao, làm lợi thế sản xuất khó chuyển hóa thành lợi thế giá trị. Nói cách khác, nếu không tháo gỡ điểm nghẽn logistics, năng lực cạnh tranh của hàng Việt sẽ tiếp tục bị bào mòn bởi thời gian và chi phí.
Từ sửa Nghị định 163 đến xây dựng luật logistics Việt Nam mang tính hệ thống
Thay vì vá víu từng quy định, Bộ Công Thương đang đi theo hướng tái cấu trúc từ gốc. Tại hội thảo về hoàn thiện khung thể chế pháp lý cho logistics tổ chức ngày 11/9 ở Hà Nội, các đại biểu đã kêu gọi một cách tiếp cận mới, tăng phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và hoàn thiện khung pháp lý để giảm chi phí, rút ngắn thời gian xử lý cho doanh nghiệp. Ông Bùi Bá Nghiêm khẳng định hoàn thiện thể chế là ưu tiên hàng đầu trong phát triển logistics, bởi chỉ một thay đổi chính sách có thể tác động đến toàn bộ hệ thống chuỗi cung ứng. Hiện Bộ Công Thương đang phối hợp với các bộ, địa phương và hiệp hội doanh nghiệp rà soát, đánh giá việc thực thi Nghị định 163/2017/NĐ-CP về kinh doanh dịch vụ logistics, chuẩn bị phương án xây dựng Nghị định mới phù hợp hơn với thực tiễn phát triển ngành. Về dài hạn, cơ quan quản lý nghiên cứu khả năng trình Quốc hội ban hành một đạo luật riêng về logistics, tạo khung pháp lý thống nhất, đồng bộ và có hiệu lực pháp lý cao cho lĩnh vực ngày càng mang tính liên ngành này.
Tạo lợi thế cạnh tranh khu vực bằng khung pháp lý logistics hiện đại
Nếu coi logistics là “chi phí tất yếu” thì Việt Nam sẽ mãi đứng sau các trung tâm logistics khu vực; nhưng nếu biến logistics thành nền tảng cạnh tranh, khung pháp lý phải đi trước một bước. Ông Ngô Khắc Lễ nhấn mạnh các quy định pháp luật phải xuất phát từ thực tiễn và tương thích năng lực hành chính, bởi những điểm nghẽn về thời gian và chi phí logistics đang trực tiếp làm suy yếu sức cạnh tranh của hàng Việt. Một trung tâm logistics hiện có thể cùng lúc chịu sự điều chỉnh của Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng và quy định phòng cháy, chữa cháy; thiếu một “khung” chung, doanh nghiệp dễ mắc kẹt trong nhiều tầng thủ tục. Điều logistics cần không phải là thêm thật nhiều quy định, mà là một khung đủ rộng để bao quát mô hình mới, đủ rõ để doanh nghiệp biết mình phải tuân thủ điều gì. Khi pháp luật, quy hoạch và hạ tầng được thiết kế từ góc nhìn dòng chảy hàng hóa thay vì ranh giới cơ quan quản lý, logistics mới có thể trở thành lợi thế cạnh tranh, không còn là gánh nặng chi phí trong giá thành hàng hóa.
