Hỗ trợ đào tạo nghề gắn nhu cầu doanh nghiệp: bước chuyển từ chính sách sang hiệu quả
Chính sách hỗ trợ đào tạo nghề mới của Hải Phòng là chương trình trợ cấp học phí và chi phí học tập cho người lao động và học sinh, tập trung vào 14 nghề trọng điểm, được thiết kế gắn trực tiếp với nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp và mục tiêu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ, qua đó xây dựng lực lượng lao động đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, tự động hóa và chuyển đổi số.
Điểm đáng nói là thành phố không còn hỗ trợ dàn đều mà tập trung vào các nghề có nhu cầu lớn và liên kết chặt với doanh nghiệp – bản chất của một chính sách đào tạo lao động hướng theo thị trường. Sáng 25/9, tại Kỳ họp thứ 5, HĐND thành phố Hải Phòng đã thông qua nghị quyết quy định chính sách hỗ trợ đào tạo một số nghề trên địa bàn giai đoạn 2026-2030. Đồng thời, Thường trực Thành ủy đã thống nhất chủ trương trình nghị quyết mới thay thế chính sách cũ, mở rộng danh mục nghề và điều chỉnh cách hỗ trợ cho phù hợp thực tế. Việc thiết kế lại chính sách là lời thừa nhận rằng hỗ trợ đào tạo nghề chỉ có ý nghĩa khi bám sát nhu cầu tuyển dụng thực.
Từ 9 lên 14 nghề trọng điểm: lựa chọn có chủ ý cho mục tiêu công nghiệp hóa
Nếu giai đoạn trước thành phố mới hỗ trợ đào tạo 9 nghề thì nay danh mục đã được mở rộng lên 14 nghề trọng điểm, phản ánh rõ định hướng phát triển kinh tế và cấu trúc việc làm tương lai. Theo nghị quyết, các nghề được hỗ trợ bao gồm Logistics, điện tử công nghiệp, điện công nghiệp, hàn, công nghệ ô tô, công nghệ thông tin (ứng dụng phần mềm), quản trị khách sạn, điều dưỡng, nuôi trồng thủy sản nước mặn nước lợ, cơ điện tử, công nghệ kỹ thuật cơ điện tử, thương mại điện tử, tự động hóa công nghiệp, vận hành – sửa chữa thiết bị lạnh.
Danh mục này không phải ngẫu nhiên: đó là các lĩnh vực gắn trực tiếp với khu công nghiệp, khu kinh tế, dịch vụ cảng biển, logistics và chuyển đổi số của thành phố. Việc bổ sung các nghề như cơ điện tử, tự động hóa công nghiệp, thương mại điện tử, thiết bị lạnh cho thấy Hải Phòng đang chuyển trọng tâm sang nhóm kỹ thuật – công nghệ cao và dịch vụ số, thay vì chỉ tập trung vào lao động phổ thông. Nói cách khác, hỗ trợ đào tạo nghề ở đây là công cụ điều tiết cung lao động chất lượng cao cho mô hình tăng trưởng mới, chứ không phải chính sách an sinh thuần túy.
Hỗ trợ học phí Hải Phòng: 50% cho lao động doanh nghiệp, 900.000 đồng/tháng cho người học
Khác với nhiều chương trình chung chung, chính sách hỗ trợ học phí Hải Phòng lần này nhắm thẳng vào nhóm lao động đang làm việc nhưng chưa có văn bằng, chứng chỉ phù hợp với vị trí công việc. Người lao động tại doanh nghiệp trên địa bàn, đã tốt nghiệp hoặc hoàn thành chương trình THCS trở lên, chưa có văn bằng, chứng chỉ phù hợp theo nhu cầu doanh nghiệp, được doanh nghiệp cử đi học trình độ trung cấp đối với các nghề trong 14 nghề trên tại các trường trung cấp, cao đẳng sẽ được hỗ trợ 50% mức thu học phí phải nộp.
Song song, học sinh tốt nghiệp hoặc hoàn thành chương trình THCS trở lên học trung cấp, người có bằng tốt nghiệp THPT học trung cấp hoặc cao đẳng các nghề này được hỗ trợ chi phí học tập 900.000 đồng/người/tháng. Đáng chú ý, người có công, thân nhân người có công, người khuyết tật, dân tộc thiểu số, hộ nghèo, cận nghèo nếu có cam kết hoàn thành khóa học được cấp kinh phí hỗ trợ không quá 10 tháng/năm học, chi trả vào đầu năm học liền kề. Chính sách vừa mang tính định hướng thị trường, vừa giữ yếu tố công bằng xã hội khi ưu tiên nhóm yếu thế. Câu hỏi giờ đây là: doanh nghiệp có đủ chủ động để tận dụng kênh hỗ trợ đào tạo nghề liên kết doanh nghiệp này hay không?
Liên kết doanh nghiệp – nhà trường: điều kiện ràng buộc hay bảo đảm chất lượng?
Kinh nghiệm giai đoạn trước cho thấy, nếu chính sách hỗ trợ đào tạo nghề thiết kế mà không tính tới hành vi thực tế của người học và doanh nghiệp, nguồn lực ngân sách sẽ bị bỏ trống. Từ tháng 8/2024 đến cuối tháng 4/2026, chỉ có 537 học sinh từ 7 trường khu vực phía Đông thành phố đề nghị hỗ trợ, trong khi năm 2025 thành phố bố trí hơn 31 tỷ đồng nhưng giải ngân chỉ khoảng 4,8 tỷ đồng, tương đương 15%. Nguyên nhân chính là điều kiện hỗ trợ gắn với cam kết việc làm giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp, và yêu cầu người học làm việc tại Hải Phòng ít nhất 3 năm sau tốt nghiệp đã tỏ ra khó khả thi.
Ở chính sách mới, các cam kết vẫn tồn tại nhưng được điều chỉnh theo hướng khả thi hơn: người có đăng ký thường trú tại thành phố, sau khi nhận bằng tốt nghiệp phải cam kết làm việc liên tục cho doanh nghiệp ở Hải Phòng tối thiểu 20 tháng với người học trung cấp và 30 tháng với người học cao đẳng. Người học thuộc đối tượng ưu tiên được cấp hỗ trợ theo năm học; các đối tượng khác nhận hỗ trợ một lần sau khi tốt nghiệp, ký hợp đồng lao động và đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn. Ràng buộc này có thể bị xem là "trói chân" lao động, nhưng mặt tích cực là nó tạo ra kết nối thực chất giữa người học, doanh nghiệp và ngân sách nhà nước: hỗ trợ chỉ được chi khi kết quả đào tạo biến thành việc làm ổn định.
Mục tiêu 2030 và thách thức triển khai: chính sách tốt có đủ để thay đổi?
Từ 1/7/2026, Hải Phòng sẽ có 8 cơ sở giáo dục đại học; 47 cơ sở giáo dục nghề nghiệp gồm 22 trường cao đẳng, 11 trường trung cấp, 14 trung tâm giáo dục nghề nghiệp và 11 doanh nghiệp tham gia hoạt động giáo dục nghề nghiệp. Mỗi năm, tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp khoảng 96.300 người, trong đó khoảng 73.500 người là đào tạo sơ cấp và chương trình dưới 3 tháng. Trong giai đoạn phát triển mới, thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 87.000 doanh nghiệp hoạt động và tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ đạt 55%. Theo tính toán trong dự thảo, số đối tượng được hưởng chính sách dự kiến 35.390 người, trong đó 34.990 học sinh, sinh viên và 400 nhà giáo giáo dục nghề nghiệp, với tổng ngân sách 699,847 tỷ đồng từ nguồn nhà nước.
Thành phố kỳ vọng chính sách mới sẽ thu hút người học vào các nghề đang có nhu cầu trên thị trường lao động, giảm gánh nặng tài chính đào tạo nghề, nâng chất lượng đội ngũ nhà giáo và tăng nguồn lao động kỹ thuật cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, để hỗ trợ học phí Hải Phòng trở thành động lực thật sự, cần thêm ba yếu tố: doanh nghiệp phải chủ động xây dựng kế hoạch đào tạo nội bộ và cử người đi học; nhà trường phải điều chỉnh chương trình theo từng đơn hàng nhân lực cụ thể; và người lao động phải nhìn thấy con đường thăng tiến gắn với chứng chỉ nghề, thay vì coi đào tạo là thủ tục. Một chính sách đào tạo nghề liên kết doanh nghiệp tốt là chưa đủ; cách triển khai và mức độ tin tưởng giữa các bên mới quyết định thành công.
