Học nghề phải bắt đầu từ sinh kế tại chỗ
Đào tạo nghề miền núi là cách trang bị kỹ năng thực hành gắn với điều kiện sản xuất, tài nguyên và cơ hội việc làm tại địa phương, để người dân có thể tạo sinh kế ngay trên quê hương mình. Giá trị của hướng đi này nằm ở việc biến kiến thức thành thay đổi cụ thể trong cách làm ăn, thay vì đào tạo tách rời nhu cầu thực tế. Ở Sơn La, chính sách ưu tiên lao động thuộc hộ nghèo, cận nghèo, hộ mới thoát nghèo và người thu nhập thấp; các nghề trồng trọt, bảo vệ thực vật, chăn nuôi, thú y và chế biến nông sản được chú trọng. Thanh Hóa cũng lựa chọn ngành nghề theo điều kiện tự nhiên, nhu cầu sản xuất và thị trường lao động, với mục tiêu nâng kỹ năng, tạo việc làm và cải thiện thu nhập. Cách tiếp cận ấy đáng được xem là nền tảng của sinh kế nông thôn bền vững: người học cần biết làm nghề mà địa phương có thể duy trì và thị trường có thể tiếp nhận.
Từ lớp học đến vườn cây và đàn gia súc
Câu chuyện của gia đình bà Bùi Thị Hoa ở bản Cao Sơn cho thấy một khóa học có thể mở ra hướng sản xuất khác. Trước kia chủ yếu trồng ngô với thu nhập bấp bênh, bà tham gia lớp trồng cây ăn quả của Trường Cao đẳng Sơn La, học cách chọn giống, chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh. Gia đình chuyển sang trồng thanh long, thu nhập cao hơn trước và đến tháng 10/2026 đã thoát nghèo. Đây không phải kết quả tự động của việc đi học; kiến thức chỉ phát huy khi người học có đất, có khả năng áp dụng và chọn được cây phù hợp. Chăn nuôi cũng cho thấy vai trò của kỹ thuật đi cùng nguồn lực. Năm 2022, ông Vì Văn Chung ở Tạ Niết học kỹ thuật chăn nuôi, phòng và trị bệnh, sau đó vay vốn ưu đãi mua sáu con bò sinh sản. Đến cuối tháng 10/2024, gia đình bán 13 con bò thịt và bò giống, lãi 120 triệu đồng.
Chọn nghề theo lợi thế, không chạy theo phong trào
Ở Thanh Hóa, các lớp nghề phản ánh sự đa dạng của kinh tế miền núi: chăn nuôi - thú y, trồng trọt, nuôi ong, du lịch cộng đồng, nấu ăn, đan mây tre và xây dựng. Theo kết quả triển khai chương trình, tỉnh được phân bổ hơn 132 tỷ đồng cho 11 huyện miền núi; các địa phương mở 224 lớp sơ cấp và dưới ba tháng với gần 8.000 học viên, cùng 137 buổi tư vấn hướng nghiệp, học nghề và việc làm. Điểm đáng chú ý không chỉ là quy mô, mà là cách ghép nghề với điều kiện sẵn có. Tại Bá Thước, mặt nước sông và hồ thủy điện tạo cơ sở cho nghề nuôi cá lồng bè. Người dân được hướng dẫn chọn giống, mật độ thả, chăm sóc lồng và phòng dịch; mô hình góp phần tạo việc làm, với thu nhập 60–100 triệu đồng mỗi năm. Đào tạo đúng địa bàn vì thế có thể mở rộng lựa chọn sinh kế thay vì buộc mọi hộ theo một mô hình.
Đào tạo chỉ bền khi nối với việc làm và thị trường
Kết quả không nên chỉ đo bằng số lớp hay số người hoàn thành khóa học. Điều quan trọng hơn là người học có thể tạo việc làm, bán được sản phẩm và duy trì thu nhập sau khi chương trình kết thúc. Sơn La cho biết tỉnh đào tạo khoảng 15.000–18.000 người mỗi năm; hơn 70% là lao động nông thôn, đồng bào dân tộc thiểu số và người thuộc hộ nghèo, cận nghèo. Trên 85% học viên tìm được việc làm và có thu nhập ổn định sau đào tạo; gần 60% tự tạo việc làm, phát triển kinh tế hộ. Để củng cố kết quả, Trường Cao đẳng Sơn La rà soát nhu cầu cùng địa phương, tăng thời lượng thực hành và kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất. Thanh Hóa đặt mục tiêu giai đoạn 2026–2030 đào tạo 426.650 người, nâng tỷ lệ lao động dân tộc thiểu số qua đào tạo nghề lên 65%.
Những mục tiêu ấy chỉ có ý nghĩa khi đi kèm đầu ra phù hợp và hỗ trợ tiếp cận vốn, công nghệ, thị trường. Đào tạo nghề miền núi vì vậy không thể dừng ở truyền đạt kỹ thuật chăn nuôi hay trồng cây; cần giúp người dân biến kỹ năng thành việc làm và sinh kế nông thôn có thể đứng vững. Bài học từ Sơn La và Thanh Hóa khá rõ: chọn nghề theo lợi thế địa phương, dạy sát nhu cầu sản xuất, rồi kết nối người học với nguồn lực và đầu ra. Làm được đồng thời ba việc ấy, đào tạo mới trở thành con đường thực tế để nâng thu nhập và giảm nghèo bền vững.
