Du lịch cộng đồng Lào Cai: định nghĩa gắn với nông nghiệp và văn hóa
Du lịch cộng đồng Lào Cai là mô hình phát triển du lịch nông nghiệp vùng cao, trong đó người dân bản địa tổ chức homestay, trải nghiệm sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt văn hóa ngay tại bản làng, biến ruộng bậc thang, nông sản đặc sản và nghề thủ công truyền thống thành sản phẩm du lịch, đồng thời tạo nguồn thu trực tiếp và dài hạn cho cộng đồng vùng cao. Mô hình này không tách rời đời sống canh tác mà dùng chính nhịp sống thường ngày – từ hái chè, cấy lúa đến thêu thổ cẩm, thổi khèn Mông – làm nội dung trải nghiệm cho du khách. Điểm đáng nói là du lịch cộng đồng Lào Cai không đi theo lối “bán cảnh quan” ngắn hạn, mà chủ động gắn du lịch với bảo tồn ruộng bậc thang Lào Cai, gìn giữ bản sắc các dân tộc và đa dạng hóa sinh kế. Khi du khách ngủ trong nhà sàn, ăn cơm cùng gia đình, đi bộ qua nương lúa, họ không chỉ tiêu tiền cho dịch vụ, mà còn góp phần trả công cho công sức gìn giữ đất, rừng và văn hóa của người bản địa.
Bản Liền: chè Shan tuyết và HTX du lịch biến nông sản thành trải nghiệm
Bản Liền cho thấy du lịch nông nghiệp vùng cao chỉ có ý nghĩa khi người dân nắm quyền tổ chức và chia sẻ lợi ích. Từ lợi thế chè Shan tuyết, cảnh quan đồi núi và văn hóa Tày, chị Vàng Thị Thông đã cải tạo nhà sàn gia đình thành Bản Liền Pine Homestay với 12 phòng, nơi du khách ngủ giữa đồi chè, tự tay hái, sao chè thủ công và thưởng thức ẩm thực địa phương. Nhưng chị Thông sớm nhận ra nếu mỗi hộ làm du lịch đơn lẻ thì lợi ích khó lan tỏa. Ngày 16/9/2025, HTX Du lịch Bản Liền được thành lập với vốn điều lệ 120 triệu đồng, gồm 6 thành viên người Tày, chị Thông làm Giám đốc. HTX là bước chuyển quan trọng: mỗi hộ phát huy một thế mạnh – lưu trú, thực phẩm, văn nghệ, trekking rừng cọ, thác nước, đồi chè – tạo thành chuỗi dịch vụ mà một gia đình không thể tự làm. Năm 2026, xã có 1.219 ha chè, quý I thu 65 tấn chè búp tươi và đón 3.919 lượt khách, trong đó 182 khách quốc tế. Đây là con số cho thấy cây chè vừa là tư liệu sản xuất, vừa là “sân khấu” trải nghiệm, giúp tăng giá trị nông sản thông qua dịch vụ tại chỗ.
Làng du lịch Lao Chai: homestay Mông và thu nhập từ cảnh quan, văn hóa
Làng du lịch Lao Chai ở vùng chân Hoàng Liên Sơn là ví dụ sống động cho cách cộng đồng Mông biến ruộng nương, rừng thảo quả và nghề nuôi ong thành sinh kế du lịch. Lao Chai bắt đầu đón khách từ năm 2018 và được công nhận là làng du lịch cộng đồng năm 2019. Từ chỗ chỉ quen với một vụ lúa, vài hecta thảo quả và đàn ong, người Mông đã học cách đón khách, nấu ăn, tổ chức dịch vụ lưu trú. Câu chuyện gia đình anh Cứ A Lồng quyết định bỏ vườn rau để xây homestay trên đỉnh đồi, dù phải vay thêm tiền, cho thấy sự dũng cảm rời khỏi quỹ đạo “trông vào mùa vụ” để kiếm sống từ cảnh quan và văn hóa. Hiện nay, 30 hộ trực tiếp làm du lịch với khả năng phục vụ hơn 400 khách ngủ qua đêm; khoảng 80 hộ tham gia dịch vụ hỗ trợ như tắm lá thuốc, bán nông sản, vải thổ cẩm, quà lưu niệm. Theo số liệu địa phương, năm 2024, Lao Chai đón khoảng 19.300 lượt khách; đến cuối tháng 9/2026 dự kiến đạt gần 31.300 lượt, trong đó khoảng 2.200 khách quốc tế. Thu nhập bình quân tăng từ khoảng 7,5 triệu đồng/tháng năm 2024 lên khoảng 10 triệu đồng hiện nay. Đây là câu nói đáng trích: “Du lịch đang dần trở thành sinh kế chung, thay vì chỉ là công việc của vài hộ có phòng ở.”
Từ ruộng bậc thang đến khèn Mông: bảo tồn văn hóa bằng cách biến thành sản phẩm
Điểm mạnh của du lịch cộng đồng Lào Cai là coi ruộng bậc thang Lào Cai như “sợi chỉ đỏ” của hành trình, nhưng không dừng ở chụp ảnh rồi rời đi. Theo định hướng của địa phương, cảnh quan phải được biến thành trải nghiệm, trải nghiệm thành sản phẩm, sản phẩm thành hành trình có thể bán, qua đó tạo sinh kế cho người dân. Cùng với ruộng bậc thang, các hoạt động như dệt lanh, vẽ hoa văn bằng sáp ong, chế tác khèn Mông, chế biến món ăn bản địa đều trở thành sản phẩm du lịch. Ở Lao Chai, du khách đi trên đường lát đá, ngắm những cổng hoa, nhìn phụ nữ Mông ngồi thêu trên hiên nhà, học về nghề may, mua trang phục và đồ thủ công – những kỹ năng vốn là sinh hoạt thường ngày nay tạo thêm thu nhập. Các chuyên gia nhấn mạnh phát triển du lịch cộng đồng không đồng nghĩa với khai thác cảnh quan bằng mọi giá: ruộng bậc thang vẫn phải được duy trì như tư liệu sản xuất; nghề thủ công, nếp nhà, ẩm thực và giá trị văn hóa cần được bảo tồn trong đời sống cộng đồng. Khi du khách trả tiền để trải nghiệm văn hóa Mông, Tày, họ đang góp phần trả công cho việc giữ gìn những giá trị đó.
Tương lai du lịch cộng đồng Lào Cai: mở rộng mô hình, giữ quyền chủ động cho người dân
Từ Bản Liền đến Lao Chai, một bài học rõ ràng xuất hiện: muốn du lịch cộng đồng Lào Cai bền vững, người dân phải là chủ thể, HTX và chính quyền chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ tổ chức, đào tạo và kết nối thị trường. Tại Bản Liền, HTX du lịch không tách du lịch khỏi sản xuất nông nghiệp mà đưa nông sản bản địa vào chuỗi trải nghiệm, mở rộng đầu ra và tăng giá trị cho sản phẩm thành viên. Trong tháng 7 và 8/2026, đại diện xã Bản Liền và HTX đã sang Sin Suối Hồ (Lai Châu) học kinh nghiệm giữ cảnh quan, phát triển lưu trú, bảo tồn nghề thủ công và tạo điều kiện để người dân cùng quản lý, hưởng lợi. Tỉnh Lào Cai đã chọn Lâm Thượng và Nghĩa Đô để xây dựng mô hình làng du lịch cộng đồng giai đoạn 2026-2028, hướng tới tiêu chuẩn du lịch cộng đồng ASEAN. Để các mô hình phát huy hiệu quả, địa phương cần tiếp tục hỗ trợ đào tạo kỹ năng, xây dựng sản phẩm đặc trưng, cải thiện hạ tầng và hoàn thiện cơ chế quản lý. Nếu làm đúng, du lịch nông nghiệp vùng cao sẽ không biến bản làng thành “sân khấu cho người ngoài”, mà thành nơi người dân bán chính câu chuyện lao động và văn hóa của mình, trên nền ruộng bậc thang vẫn được canh tác như tư liệu sản xuất.
