COP31 mở màn khi quyết tâm khí hậu chùng xuống
COP31 là hội nghị thường niên của Liên hợp quốc, nơi các quốc gia thương lượng về cắt giảm phát thải, tài chính khí hậu và khả năng thích ứng trước biến đổi khí hậu. Ngày 9/11, hội nghị khai mạc tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, với các nhà đàm phán từ gần 200 quốc gia dự kiến dành hai tuần tìm tiếng nói chung. Nhưng quy mô tham gia không đồng nghĩa với tham vọng chính trị: chương trình năm nay hẹp hơn nhiều kỳ họp trước, trong khi quyết tâm ứng phó với nhiệt độ toàn cầu tăng nhanh đang suy yếu.
Khoảng cách giữa sự cấp bách khoa học và ý chí chính trị ngày càng khó phủ nhận. Liên hợp quốc cảnh báo thế giới không còn có thể giữ mức nóng lên dưới 1,5°C, ngưỡng then chốt của Thỏa thuận Paris. Cảnh báo ấy đến giữa một năm với nắng nóng chết người, cháy rừng và thảm họa khí hậu đe dọa sinh mạng lẫn kinh tế. Vì vậy, giá trị của hội nghị khí hậu này không nằm ở những tuyên bố lớn, mà ở việc liệu các chính phủ có biến cam kết cũ thành hành động hay không.
Chiến tranh khiến chuyển dịch năng lượng vừa cấp bách vừa khó khăn
Khủng hoảng năng lượng phơi bày nghịch lý trung tâm của đàm phán COP31: xung đột làm tăng sức ép lên ngân sách và nguồn cung, nhưng đồng thời cho thấy cái giá của phụ thuộc vào dầu khí. Các cuộc chiến tại Iran và Ukraine gây căng thẳng cho liên minh quốc tế, thậm chí khiến một phần nguồn lực dành cho viện trợ khí hậu chuyển sang quốc phòng. Giá nhiên liệu hóa thạch biến động cũng tác động trực tiếp đến hộ gia đình và đẩy lạm phát lan rộng.
Trong 12 tháng tính đến thứ Sáu trước hội nghị, chỉ số Bloomberg về hợp đồng tương lai dầu và khí đốt tăng khoảng 67%. Con số ấy giúp giải thích vì sao năng lượng sạch không còn chỉ là câu chuyện môi trường: đó còn là lựa chọn về an ninh và khả năng kiểm soát nguồn cung. Chủ tịch COP31 Murat Kurum cho rằng năng lượng phải nhập khẩu là năng lượng nằm ngoài tầm kiểm soát quốc gia. Dẫu vậy, xung đột cũng có thể kéo các nước quay lại bảo vệ nguồn điện than khi giá nhiên liệu tăng; chuyển dịch chỉ bền vững nếu có hạ tầng và chính sách đủ sức thay thế.
Điện hóa là mục tiêu, AI là phép thử mới
Thổ Nhĩ Kỳ muốn đưa tỷ trọng điện trong tiêu thụ năng lượng cuối cùng toàn cầu từ hơn 20% hiện nay lên 35% vào năm 2035. Đây là hướng đi có lý: điện hóa giao thông, công nghiệp và sưởi ấm có thể giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch, nhất là khi nguồn điện sạch được mở rộng. Tuy nhiên, mục tiêu sẽ khó thành hiện thực nếu chỉ dừng ở lời kêu gọi; doanh nghiệp cần tín hiệu chính sách rõ ràng để quyết định đầu tư.
Làn sóng phản đối AI có thể tạo thêm động lực cho hành động khí hậu, bởi công chúng ngày càng chất vấn lượng điện và tác động môi trường của các trung tâm dữ liệu. Nhưng AI cũng làm bài toán thêm căng: nhu cầu điện tăng nhanh có nguy cơ kéo theo phát thải cao hơn. Cơ quan Năng lượng Quốc tế dự báo các trung tâm dữ liệu toàn cầu sẽ tiêu thụ khoảng 945 TWh điện mỗi năm vào năm 2030, gấp đôi mức hiện tại. Thổ Nhĩ Kỳ đang kêu gọi chính phủ và doanh nghiệp ký cam kết nguyên tắc để bảo đảm AI được phát triển bền vững.
Thước đo thành công là thực thi, không phải lời hứa
COP31 có ít lãnh đạo chủ chốt dự kiến tham dự hơn và không được kỳ vọng tạo ra một thỏa thuận đột phá như những kỳ họp trước. Điều đó càng khiến việc thực hiện cam kết hiện có trở thành phép thử quan trọng. Trong hai tuần tại Antalya, các nhà đàm phán sẽ tìm cách đưa vào thực tế những cam kết về chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch, đồng thời chuẩn bị cho đợt đánh giá tiến độ tiếp theo kéo dài đến năm 2028.
Lời kêu gọi ngăn Trái Đất tiếp tục nóng lên vẫn cần thiết, nhưng lời kêu gọi không thể thay thế chính sách. Nếu các chính phủ để chiến tranh đẩy lùi tài chính khí hậu, hoặc để nhu cầu AI tăng mà không gắn với nguồn điện sạch, những mục tiêu điện hóa sẽ mất sức thuyết phục. COP31 chỉ có thể khôi phục niềm tin bằng kết quả đo đếm được: đầu tư, triển khai năng lượng tái tạo và kế hoạch thực tế cho công nghệ tiêu thụ điện lớn. Kết luận rất rõ: an ninh năng lượng và ứng phó biến đổi khí hậu không phải hai ưu tiên đối nghịch; trì hoãn chuyển dịch mới khiến cả hai dễ tổn thương hơn.
