Phụ thuộc nhập khẩu đang trở thành rủi ro cấu trúc
An ninh năng lượng là khả năng bảo đảm nguồn cung năng lượng liên tục, đủ đáp ứng nhu cầu với mức độ tự chủ cần thiết trước biến động thị trường và gián đoạn địa chính trị. Với Việt Nam, đây không còn là bài toán xa mà là sức ép ngày càng rõ. Cấu trúc năng lượng dựa nhiều hơn vào nguồn nhập khẩu, trong khi sản lượng trong nước suy giảm và hạ nguồn thiếu hụt công suất. Khoảng 87% dầu thô nhập khẩu có xuất xứ từ Trung Đông, khiến nguồn cung trong nước nhạy cảm trước bất ổn tại khu vực này. Nghịch lý là Việt Nam vừa xuất khẩu dầu thô ngọt nhẹ trong nước, vừa nhập dầu thô phù hợp với thiết kế nhà máy và nhập thêm sản phẩm tinh chế. Sự đứt gãy cung ứng toàn cầu đã cảnh báo rằng một chiến lược dựa quá nhiều vào thị trường bên ngoài không thể thay thế năng lực dự phòng và nguồn cung đa dạng.
Mỏ suy giảm, nhà máy chưa đủ sức lấp khoảng trống
Các mỏ chủ lực được khai thác trong giai đoạn 1986–2015 đã qua thời kỳ đỉnh cao; trữ lượng vỉa tự nhiên giảm nhanh, còn chi phí khai thác tăng. Những phát hiện mới ở vùng nước sâu, xa bờ đòi hỏi công nghệ và vốn lớn, trong khi độ trễ pháp lý, tài chính khiến nguồn bổ sung chưa thể đến đúng lúc. Khoảng trống từ suy giảm mỏ dầu khí vì thế đe dọa khả năng tự chủ nguyên liệu dài hạn. Áp lực càng tăng ở khâu lọc hóa dầu: Dung Quất và Nghi Sơn cộng lại chỉ đáp ứng khoảng 70% nhu cầu xăng dầu thành phẩm trong nước. Phần thiếu hụt buộc thị trường phải dựa vào nhập khẩu sản phẩm tinh chế. Đây không chỉ là bài toán của doanh nghiệp; bất kỳ gián đoạn nào cũng có thể tác động đến đi lại, vận tải và hoạt động sản xuất. Chính phủ đã duy trì nguồn cung xăng dầu thông suốt, nhưng điều tiết khi khủng hoảng không thể thay cho năng lực dự phòng dài hạn.
Đa dạng nguồn cung phải đi cùng chuyển đổi năng lượng
Đa dạng hóa đối tác là bước cần thiết, nhưng chưa đủ nếu Việt Nam vẫn thiếu nguồn cung trong nước. Chính phủ đang thúc đẩy hợp tác năng lượng với Nhật Bản và Hàn Quốc, đồng thời mở rộng hành lang pháp lý, nguồn lực cho tìm kiếm, thăm dò và phát triển mỏ dầu khí nội địa. Khí tự nhiên, gồm cả khí khai thác trong nước và khí tự nhiên hóa lỏng, có thể làm nguồn chuyển tiếp để dung hòa an ninh cung ứng, tính bền vững và giá thành hợp lý. Song song, nhiên liệu hàng không bền vững cần được nhìn nhận như một phần của chiến lược giảm lệ thuộc nhiên liệu hóa thạch. Mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050 và tiêu chuẩn hàng không quốc tế khiến việc xây dựng chuỗi cung ứng SAF trong nước trở nên cấp thiết. Tại cuộc họp ở Bangkok tháng 9/2025, Việt Nam cùng các nước ASEAN kiến nghị EU công nhận đồng thời SAF theo hai tiêu chuẩn RefuelEU và CORSIA.
Từ thử nghiệm SAF đến chiến lược tự chủ thực chất
Những bước đầu với SAF cho thấy chuyển đổi năng lượng có thể tạo thêm nguồn cung mới, nhưng cần kế hoạch từ nguyên liệu đến hạ tầng. Petrolimex Aviation nhập SBC, hợp chất hydrocarbon sinh học tái tạo, rồi pha chế và cung ứng 1.200 m³ SAF đầu tiên tại Tổng kho Xăng dầu Nhà Bè cho các chuyến bay thương mại của Vietjet. Chương trình nghiên cứu đang khảo sát sinh khối nông nghiệp, phế phụ phẩm, rác đô thị và dầu ăn đã qua sử dụng; trước khi mở rộng, các đơn vị còn phải kiểm tra đường ống, thiết bị tra nạp và quy trình kiểm soát chất lượng, thử nghiệm, truy xuất nguồn gốc. Chính sách cần gắn các dự án thăm dò với tiến độ thực tế, đồng thời phát triển năng lượng tái tạo, lưu trữ và hạ tầng nhập khẩu linh hoạt. Mục tiêu không phải thay một nguồn phụ thuộc bằng nguồn khác, mà là tạo danh mục cung ứng đủ đa dạng để hấp thụ cú sốc. Đó mới là nền tảng cho cân bằng cung cầu năng lượng bền vững.
