Thị trấn sách thế giới: Khi du lịch văn học trở thành một phong cách sống
Thị trấn sách thế giới là những cộng đồng nhỏ nơi sách cũ, hiệu sách dày đặc và các hoạt động văn chương hiện diện khắp quảng trường, công viên, góc phố, biến văn hóa đọc thành một phần không thể tách rời của đời sống địa phương và thành lý do để du khách chọn đến thăm thay vì chỉ ghé qua các điểm du lịch truyền thống. Ở nhiều nơi trên thế giới, sách và văn hóa đọc đã trở thành một phần trong đời sống cộng đồng, được nuôi dưỡng bằng hội chợ sách, lễ hội văn học và hoạt động đọc thường niên. Chính bản sắc ấy khiến những thị trấn này hấp dẫn hơn cả một điểm check-in: chúng là lời phản biện mềm mại trước du lịch tiêu dùng, nhắc rằng một chuyến đi lý tưởng có thể bắt đầu từ một trang sách. Khi bạn chọn du lịch văn học, bạn không chỉ ngắm cảnh, mà còn bước vào nhịp sống chậm rãi, được đo bằng tiếng lật trang và mùi giấy cũ.
Hay-on-Wye và Bellprat: Từ làng nhỏ đến biểu tượng văn hóa đọc
Nếu phải chọn một điểm khởi đầu cho hành trình đến các thị trấn sách thế giới, Hay-on-Wye ở Xứ Wales là cái tên khó có thể bỏ qua. Nơi đây được mệnh danh là “thị trấn sách đầu tiên trên thế giới”, sở hữu hơn 30 hiệu sách trong khi dân số chỉ khoảng 2.000 người; tính trung bình, có một hiệu sách trên mỗi 65 cư dân. Câu chuyện ấy đủ trở thành một câu trích dẫn để truyền cảm hứng cho mọi chiến dịch bảo vệ văn hóa đọc: một thị trấn nhỏ có thể xoay quanh sách mà vẫn sống khỏe. Hay-on-Wye còn tổ chức Liên hoan Văn học vào tháng 5 mỗi năm, quy tụ nhà văn, học giả, nghệ sĩ và độc giả từ nhiều quốc gia, biến văn chương thành lễ hội công cộng chứ không phải thú vui của số ít. Bellprat ở Catalonia cũng chọn con đường tương tự: chỉ với vài trăm cư dân nhưng cả làng quê được “thiết kế” như một không gian văn chương mở, nơi hội chợ sách đầu tháng 6 hàng năm không chỉ để mua bán mà còn gây quỹ cho ngân hàng thực phẩm, gắn văn hóa đọc với tinh thần liên đới xã hội.
Gold Cities và St. Pierre de Clages: Hệ sinh thái sách ngay trong đời sống địa phương
Không phải thị trấn sách nào cũng chỉ dừng lại ở những hiệu sách cũ; có nơi đã tiến thêm một bước, xây dựng cả hệ sinh thái xuất bản ngay trong cộng đồng. Gold Cities được thành lập năm 1997, lấy cảm hứng trực tiếp từ Hay-on-Wye, như một tuyên ngôn rằng mô hình du lịch văn học hoàn toàn có thể nhân rộng. Với hơn 30 cửa hàng, mỗi nơi tập trung vào một dòng sách riêng từ minh họa, truyện thiếu nhi đến tiểu thuyết, khu vực gồm hai cộng đồng Grass Valley và Nevada City trở thành một không gian đọc sách trải rộng giữa đời sống địa phương, chứ không bị bó hẹp trong khu phố du lịch. Việc tình nguyện viên có thể mượn sách không giới hạn, cùng sự hiện diện của một nhà xuất bản tư nhân, cho thấy sách được xem như hạ tầng cộng đồng chứ không chỉ là hàng hóa. St. Pierre de Clages thì theo đuổi chiều sâu: những hiệu sách và tiệm sách cũ hoạt động quanh năm, chuyên từ ấn bản hiếm, sách cổ, sách đã ngừng xuất bản đến các đầu sách cũ ở nhiều lĩnh vực. Mỗi cửa hàng mang một cá tính, từ nơi tập trung vào văn học, thơ ca đến cửa hàng lưu giữ hàng nghìn ấn bản hiếm cho người sưu tầm. Lễ hội Fête du Livre cuối tuần cuối tháng 8, với khoảng 100 gian hàng và khu vực đọc, ký tặng, triển lãm, biến ngôi làng nhỏ thành một “chợ sách sống” nơi bạn vừa là khách du lịch, vừa là độc giả.
Bredevourt và những bài học cho người yêu du lịch văn học
Bredevourt, mở cửa từ năm 1993 và lấy cảm hứng từ những thị trấn sách như Hay-on-Wye, là minh chứng rằng một địa điểm hoàn toàn có thể tự tái định nghĩa mình thông qua sách. Dù nguồn thông tin không liệt kê chi tiết số hiệu sách hiện tại, việc từng có khoảng 30 nhà buôn sách trong những năm đầu đã nói lên quy mô tham vọng: biến một vùng đất bình thường thành điểm đến cho người mê sách, chứ không phải ngược lại. Đó cũng là bài học quan trọng cho du khách: nếu bạn tìm kiếm trải nghiệm văn hóa độc đáo ngoài các điểm đến du lịch truyền thống, hãy chủ động thêm những thị trấn sách vào hành trình của mình. Ở đây, sách cũ, hiệu sách và không gian văn chương không phải là “hoạt động bổ sung” mà là một phần không thể tách rời của đời sống địa phương, đồng thời là lý do để du khách quay lại nhiều lần. Du lịch văn học, theo nghĩa đó, không chỉ là đọc sách ở nơi xa xôi; nó là cách bạn lắng nghe một cộng đồng qua những cuốn sách họ chọn giữ gìn.
Kết luận: Đừng để sách vắng mặt trong bản đồ du lịch của bạn
Điều dễ nhận thấy ở các thị trấn sách thế giới là văn hóa đọc được duy trì không phải bằng khẩu hiệu, mà bằng hạ tầng rất cụ thể: hiệu sách cũ, lễ hội văn học, hội chợ sách, khu đọc ngoài trời, những bức tường treo đầy sách. Mỗi năm, các hoạt động ấy được tổ chức để lan tỏa tình yêu đọc sách và đưa sách xuất hiện ở quảng trường, công viên, không gian công cộng, khiến du khách nhận ra rằng một thành phố đẹp không chỉ vì kiến trúc mà còn vì cách họ đối xử với tri thức. Khi lựa chọn điểm đến, chúng ta thường ưu tiên cảnh quan, ẩm thực, mua sắm. Đã đến lúc thêm du lịch văn học vào danh sách tiêu chí, nếu bạn muốn chuyến đi có chiều sâu chứ không chỉ là chuỗi ảnh và hóa đơn. Những Hay-on-Wye, Bellprat, Gold Cities, St. Pierre de Clages hay Bredevourt cho thấy một điều giản dị: nơi nào sách được coi trọng, nơi đó du khách được mời gọi không chỉ nhìn, mà còn nghĩ. Và đó chính là loại du lịch mà chúng ta cần nhiều hơn.
